-
રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી ][ ૩૪૫
ઐસા લક્ષણ કહા હૈ – ‘‘સ્પષ્ટપ્રતિભાસાત્મકં પ્રત્યક્ષમસ્પષ્ટં પરોક્ષં.’’
જો જ્ઞાન અપને વિષયકો નિર્મલતારૂપ સ્પષ્ટતયા ભલીભાઁતિ જાને સો પ્રત્યક્ષ ઔર જો
સ્પષ્ટ ભલીભાઁતિ ન જાને સો પરોક્ષ. વહાઁ મતિજ્ઞાન-શ્રુતજ્ઞાનકે વિષય તો બહુત હૈં, પરન્તુ એક
ભી જ્ઞેયકો સમ્પૂર્ણ નહીં જાન સકતા, ઇસલિયે પરોક્ષ કહે ઔર અવધિ – મનઃપર્યયજ્ઞાનકે વિષય
થોડે હૈં; તથાપિ અપને વિષયકો સ્પષ્ટ ભલીભાઁતિ જાનતે હૈં, ઇસલિયે એકદેશ પ્રત્યક્ષ હૈં ઔર
કેવલજ્ઞાન સર્વ જ્ઞેયકો આપ સ્પષ્ટ જાનતા હૈ ઇસલિયે સર્વપ્રત્યક્ષ હૈ.
તથા પ્રત્યક્ષકે દો ભેદ હૈંઃ – એક પરમાર્થ પ્રત્યક્ષ, દૂસરા સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ. વહાઁ
અવધિ, મનઃપર્યય ઔર કેવલજ્ઞાન તો સ્પષ્ટ પ્રતિભાસરૂપ હૈં હી, ઇસલિયે પારમાર્થિક પ્રત્યક્ષ
હૈં. તથા નેત્રાદિકસે વર્ણાદિકકો જાનતે હૈં વહાઁ વ્યવહારસે ઐસા કહતે હૈં – ‘ઇસને વર્ણાદિક
પ્રત્યક્ષ જાને’, એકદેશ નિર્મલતા ભી પાઈ જાતી હૈ, ઇસલિયે ઇનકો સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ કહતે
હૈં; પરન્તુ યદિ એક વસ્તુમેં અનેક મિશ્ર વર્ણ હૈં વે નેત્ર દ્વારા ભલીભાઁતિ નહીં ગ્રહણ કિયે
જાતે હૈં, ઇસલિયે ઇસકો પરમાર્થ-પ્રત્યક્ષ નહીં કહા જાતા હૈ.
તથા પરોક્ષ પ્રમાણકે પાંચ ભેદ હૈંઃ – સ્મૃતિ, પ્રત્યભિજ્ઞાન, તર્ક, અનુમાન, ઔર આગમ.
વહાઁ પૂર્વ કાલમેં જો વસ્તુ જાની થી ઉસે યાદ કરકે જાનના, ઉસે સ્મૃતિ કહતે હૈં.
દૃષ્ટાંત દ્વારા વસ્તુકા નિશ્ચય કિયા જાયે ઉસે પ્રત્યભિજ્ઞાન કહતે હૈં. હેતુકે વિચારયુક્ત જો
જ્ઞાન ઉસે તર્ક કહતે હૈં. હેતુસે સાધ્ય વસ્તુકા જો જ્ઞાન ઉસે અનુમાન કહતે હૈં. આગમસે
જો જ્ઞાન હો ઉસે આગમ કહતે હૈં.
ઐસે પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ પ્રમાણકે ભેદ કહે હૈં.
વહાઁ ઇસ સ્વાનુભવદશામેં જો આત્માકો જાના જાતા હૈ સો શ્રુતજ્ઞાન દ્વારા જાના જાતા
હૈ. શ્રુતજ્ઞાન હૈ વહ મતિજ્ઞાનપૂર્વક હી હૈ, વે મતિજ્ઞાન-શ્રુતજ્ઞાન પરોક્ષ કહે હૈં, ઇસલિયે યહાઁ
આત્માકા જાનના પ્રત્યક્ષ નહીં હૈ. તથા અવધિ-મનઃપર્યયકા વિષય રૂપી પદાર્થ હી હૈ ઔર
કેવલજ્ઞાન છદ્મસ્થકે હૈ નહીં, ઇસલિયે અનુભવમેં અવધિ-મનઃપર્યય-કેવલ દ્વારા આત્માકા જાનના
નહીં હૈ. તથા યહાઁ આત્માકો સ્પષ્ટ ભલીભાઁતિ નહીં જાનતા હૈ, ઇસલિયે પારમાર્થિક પ્રત્યક્ષપના
તો સમ્ભવ નહીં હૈ.
તથા જૈસે નેત્રાદિકસે વર્ણાદિક જાનતે હૈં વૈસે એકદેશ નિર્મલતા સહિત ભી આત્માકે
અસંખ્યાત પ્રદેશાદિક નહીં જાનતે હૈં, ઇસલિયે સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષપના ભી સંભવ નહીં હૈ.
યહાઁ પર તો આગમ-અનુમાનાદિક પરોક્ષ જ્ઞાનસે આત્માકા અનુભવ હોતા હૈ. જૈનાગમમેં