-
૩૪૬ ] [ રહસ્યપૂર્ણ ચિઠ્ઠી
જૈસા આત્માકા સ્વરૂપ કહા હૈ, ઉસે વૈસા જાનકર ઉસમેં પરિણામોંકો મગ્ન કરતા હૈ, ઇસલિયે
આગમ પરોક્ષપ્રમાણ કહતે હૈં. અથવા ‘‘મૈં આત્મા હી હૂઁ, ક્યોંકિ મુઝમેં જ્ઞાન હૈ; જહાઁ-જહાઁ
જ્ઞાન હૈ વહાઁ-વહાઁ આત્મા હૈ – જૈસે સિદ્ધાદિક હૈં; તથા જહાઁ આત્મા નહીં હૈ વહાઁ જ્ઞાન ભી નહીં
હૈ – જૈસે મૃતક કલેવરાદિક હૈં.’’ — ઇસપ્રકાર અનુમાન દ્વારા વસ્તુકા નિશ્ચય કરકે ઉસમેં
પરિણામ મગ્ન કરતા હૈ, ઇસલિયે અનુમાન પરોક્ષપ્રમાણ કહા જાતા હૈ. અથવા આગમ-
અનુમાનાદિક દ્વારા જો વસ્તુ જાનનેમેં આયી ઉસીકો યાદ રખકર ઉસમેં પરિણામ મગ્ન કરતા
હૈ, ઇસલિયે સ્મૃતિ કહી જાતી હૈ; – ઇત્યાદિ પ્રકારસે સ્વાનુભવમેં પરોક્ષપ્રમાણ દ્વારા હી આત્માકા
જાનના હોતા હૈ. વહાઁ પહલે જાનના હોતા હૈ, પશ્ચાત્ જો સ્વરૂપ જાના ઉસીમેં પરિણામ મગ્ન
હોતે હૈં, પરિણામ મગ્ન હોને પર કુછ વિશેષ જાનપના હોતા નહીં હૈ.
યહાઁ ફિ ર પ્રશ્નઃ – યદિ સવિકલ્પ-નિર્વિકલ્પમેં જાનનેકા વિશેષ નહીં હૈ તો અધિક આનન્દ
કૈસે હોતા હૈ?
ઉસકા સમાધાનઃ – સવિકલ્પ દશામેં જ્ઞાન અનેક જ્ઞેયોંકો જાનનેરૂપ પ્રવર્તતા થા,
નિર્વિકલ્પદશામેં કેવલ આત્માકા હી જાનના હૈ; એક તો યહ વિશેષતા હૈ. દૂસરી વિશેષતા
યહ હૈ કિ જો પરિણામ નાના વિકલ્પોંમેં પરિણમિત હોતા થા વહ કેવલ સ્વરૂપસે હી તાદાત્મ્યરૂપ
હોકર પ્રવૃત્ત હુઆ. દૂસરી યહ વિશેષતા હુઈ.
ઐસી વિશેષતાએઁ હોને પર કોઈ વચનાતીત ઐસા અપૂર્વ આનન્દ હોતા હૈ જો કિ વિષય-
સેવનમેં ઉસકી જાતિકા અંશ ભી નહીં હૈ, ઇસલિયે ઉસ આનન્દકો અતીન્દ્રિય કહતે હૈં.
યહાઁ ફિ ર પ્રશ્નઃ – અનુભવમેં ભી આત્મા પરોક્ષ હી હૈ, તો ગ્રન્થોંમેં અનુભવકો પ્રત્યક્ષ કૈસે
કહતે હૈં? ઊપરકી ગાથામેં હી કહા હૈ ‘પચ્ચખો અણુહવો જમ્હા’ સો કૈસે હૈ?
ઉસકા સમાધાનઃ – અનુભવમેં આત્મા તો પરોક્ષ હી હૈ, કુછ આત્માકે પ્રદેશ આકાર તો
ભાસિત હોતે નહીં હૈં; પરન્તુ સ્વરૂપમેં પરિણામ મગ્ન હોનેસે જો સ્વાનુભવ હુઆ વહ સ્વાનુભવપ્રત્યક્ષ
હૈ. સ્વાનુભવ સ્વાદ કુછ આગમ – અનુમાનાદિક પરોક્ષપ્રમાણ દ્વારા નહીં જાનતા હૈ, આપ હી
અનુભવકે રસસ્વાદકો વેદતા હૈ. જૈસે કોઈ અંધ-પુરુષ મિશ્રીકો આસ્વાદતા હૈ; વહાઁ મિશ્રીકે
આકારાદિ તો પરોક્ષ હૈં, જો જિહ્વા સે સ્વાદ લિયા હૈ વહ સ્વાદ પ્રત્યક્ષ હૈ – વૈસે સ્વાનુભવમેં
આત્મા પરોક્ષ હૈ, જો પરિણામસે સ્વાદ આયા વહ સ્વાદ પ્રત્યક્ષ હૈ; – ઐસા જાનના.
અથવા જો પ્રત્યક્ષકી હી ભાઁતિ હો ઉસે ભી પ્રત્યક્ષ કહતે હૈં. જૈસે લોકમેં કહતે
હૈં કિ ‘‘હમને સ્વપ્નમેં અથવા ધ્યાનમેં અમુક પુરુષકો પ્રત્યક્ષ દેખા’’; વહાઁ કુછ પ્રત્યક્ષ દેખા
નહીં હૈ, પરન્તુ પ્રત્યક્ષકી હી ભાઁતિ પ્રત્યક્ષવત્ યથાર્થ દેખા, ઇસલિયે ઉસે પ્રત્યક્ષ કહા જાતા