-
૩૫૨ ] [ પરમાર્થવચનિકા
અબ, આગમ અધ્યાત્મકા સ્વરૂપ કહતે હૈંઃ –
આગમ – વસ્તુકા જો સ્વભાવ ઉસે આગમ કહતે હૈં. આત્માકા જો અધિકાર ઉસે
અધ્યાત્મ કહતે હૈં. આગમ તથા અધ્યાત્મસ્વરૂપ ભાવ આત્મદ્રવ્યકે જાનને. વે દોનોં ભાવ
સંસાર-અવસ્થામેં ત્રિકાલવર્તી માનને.
ઉસકા વિવરણ – આગમરૂપ કર્મપદ્ધતિ, અધ્યાત્મરૂપ શુદ્ધચેતનાપદ્ધતિ.
ઉસકા વિવરણ – કર્મપદ્ધતિ પૌદ્ગલિકદ્રવ્યરૂપ અથવા ભાવરૂપ; દ્રવ્યરૂપ પુદ્ગલ-
પરિણામ, ભાવરૂપ પુદ્ગલાકાર આત્માકી અશુદ્ધપરિણતિરૂપ પરિણામ; ઉન દોનોં પરિણામોંકો
આગમરૂપ સ્થાપિત કિયા. અબ શુદ્ધચેતનાપદ્ધતિ શુદ્ધાત્મપરિણામ; વહ ભી દ્રવ્યરૂપ અથવા
ભાવરૂપ. દ્રવ્યરૂપ તો જીવત્વપરિણામ, ભાવરૂપ જ્ઞાન – દર્શન – સુખ – વીર્ય આદિ
અનન્તગુણપરિણામ; વે દોનોં પરિણામ અધ્યાત્મરૂપ જાનના.
આગમ અધ્યાત્મ દોનોં પદ્ધતિયોંમેં અનન્તતા માનની.
અનન્તતા કહી ઉસકા વિચાર
અનન્તતાકા સ્વરૂપ દૃષ્ટાન્ત દ્વારા બતલાતે હૈં. જૈસે વટવૃક્ષકા બીજ હાથમેં લેકર ઉસકા
વિચાર દીર્ઘદૃષ્ટિસે કરેં તો ઉસ વટકે બીજમેં એક વટકા વૃક્ષ હૈ; વહ વૃક્ષ જૈસા કુછ ભાવિકાલમેં
હોનહાર હૈ વૈસે વિસ્તારસહિત વિદ્યમાન ઉસમેં વાસ્તવરૂપ મૌજૂદ હૈ, અનેક શાખા – પ્રશાખા, પત્ર,
પુષ્પ, ફલ સંયુક્ત હૈ. ફલ – ફલમેં અનેક બીજ હોતે હૈં.
ઇસપ્રકારકી અવસ્થા એક વટકે બીજ સમ્બન્ધી વિચારેં. ઔર ભી સૂક્ષ્મદૃષ્ટિ દેં તો
જો-જો બીજ ઉસ વટવૃક્ષમેં હૈં વે-વે અંતર્ગર્ભિત વટવૃક્ષ સંયુક્ત હોતે હૈં. ઇસી ભાઁતિ એક વટમેં
અનેક-અનેક બીજ, એક-એક બીજમેં એક-એક વટ, ઉસકા વિચાર કરેં તો ભાવિનયપ્રમાણસે
ન વટવૃક્ષોંકી મર્યાદા પાઈ જાતી હૈ, ન બીજોંકી મર્યાદા પાઈ જાતી હૈ.
ઇસીપ્રકાર અનન્તતાકા સ્વરૂપ જાનના.
ઉસ અનન્તતાકે સ્વરૂપકો કેવલજ્ઞાની પુરુષ ભી અનન્ત હી દેખતે-જાનતે-કહતે હૈં;
અનન્તકા દૂસરા અન્ત હૈ હી નહીં જો જ્ઞાનમેં ભાષિત હો. ઇસલિયે અનન્તતા અનન્તરૂપ હી
પ્રતિભાસિત હોતી હૈ.
ઇસપ્રકાર આગમ અધ્યાત્મકી અનન્તતા જાનના.
ઉસમેં વિશેષ ઇતના કિ અધ્યાત્મકા સ્વરૂપ અનન્ત, આગમકા સ્વરૂપ અનન્તાનન્તરૂપ,
યથાપના-પ્રમાણસે અધ્યાત્મ એક દ્રવ્યાશ્રિત, આગમ અનન્તાનન્ત પુદ્ગલદ્રવ્યાશ્રિત.