-
૩૫૬ ] [ મોક્ષમાર્ગપ્રકાશક
પરિશિષ્ટ ૪
ઉપાદાન-નિમિત્તકી ચિટ્ઠી
[ કવિવર પં૦ બનારસીદાસજી લિખિત ]
પ્રથમ હી કોઈ પૂછતા હૈ કિ નિમિત્ત ક્યા, ઉપાદાન ક્યા?
ઉસકા વિવરણ – નિમિત્ત તો સંયોગરૂપ કારણ, ઉપાદાન વસ્તુકી સહજશક્તિ.
ઉસકા વિવરણ – એક દ્રવ્યાર્થિક નિમિત્ત-ઉપાદાન, એક પર્યાયાર્થિક નિમિત્ત-ઉપાદાન.
ઉસકા વિવરણ – દ્રવ્યાર્થિક નિમિત્ત-ઉપાદાન ગુણભેદકલ્પના, પર્યાયાર્થિક નિમિત્ત-ઉપાદાન
પરયોગકલ્પના. ઉસકી ચૌભંગી.
પ્રથમ હી ગુણભેદકલ્પનાકી ચૌભંગીકા વિસ્તાર કહતા હૂઁ. સો કિસપ્રકાર? ઇસપ્રકાર,
સુનો – જીવદ્રવ્ય, ઉસકે અનંતગુણ, સબ ગુણ અસહાય સ્વાધીન સદાકાલ. ઉનમેં દો ગુણ પ્રધાન-
મુખ્ય સ્થાપિત કિયે; ઉસ પર ચૌભંગીકા વિચાર –
એક તો જીવકા જ્ઞાનગુણ, દૂસરા જીવકા ચારિત્રગુણ. યે દોનોં ગુણ શુદ્ધરૂપ ભાવ
જાનને, અશુદ્ધરૂપ ભી જાનને, યથાયોગ્ય સ્થાનક માનને. ઉસકા વિવરણ – ઇન દોનોંકી ગતિ
ન્યારી-ન્યારી, શક્તિ ન્યારી-ન્યારી, જાતિ ન્યારી-ન્યારી, સત્તા ન્યારી-ન્યારી.
ઉસકા વિવરણ – જ્ઞાનગુણકી તો જ્ઞાન-અજ્ઞાનરૂપ ગતિ, સ્વ-પરપ્રકાશક શક્તિ, જ્ઞાનરૂપ તથા
મિથ્યાત્વરૂપ જાતિ, દ્રવ્યપ્રમાણ સત્તા; પરન્તુ એક વિશેષ ઇતના કિ – જ્ઞાનરૂપ જાતિકા નાશ નહીં
હૈ, મિથ્યાત્વરૂપ જાતિકા નાશ સમ્યગ્દર્શનકી ઉત્પત્તિ હોને પર; – યહ તો જ્ઞાનગુણકા નિર્ણય હુઆ.
અબ ચારિત્રગુણકા વિવરણ કહતે હૈં – સંક્લેશ – વિશુદ્ધરૂપ ગતિ, થિરતા-અસ્થિરતા શક્તિ,
મંદ-તીવ્રરૂપ જાતિ, દ્રવ્યપ્રમાણ સત્તા; પરન્તુ એક વિશેષ મન્દતાકી સ્થિતિ ચૌદહવેં ગુણસ્થાન
પર્યન્ત હૈ, તીવ્રતાકી સ્થિતિ પાઁચવેં ગુણસ્થાન પર્યન્ત હૈ.
યહ તો દોનોંકા ગુણભેદ ન્યારા-ન્યારા કિયા. અબ ઇનકી વ્યવસ્થા – ન જ્ઞાન ચારિત્રકે
આધીન હૈ, ન ચારિત્ર જ્ઞાનકે આધીન હૈ; દોનોં અસહાયરૂપ હૈં. યહ તો મર્યાદાબંધ હૈ.
અબ, ચૌભંગીકા વિચાર-જ્ઞાનગુણ નિમિત્ત, ચારિત્રગુણ ઉપાદાનરૂપ, ઉસકા વિવરણઃ –
એક તો અશુદ્ધ નિમિત્ત, અશુદ્ધ ઉપાદાન; દૂસરા અશુદ્ધ નિમિત્ત, શુદ્ધ ઉપાદાન; તીસરા
શુદ્ધ નિમિત્ત, અશુદ્ધ ઉપાદાન; ચૌથા શુદ્ધ નિમિત્ત, શુદ્ધ ઉપાદાન.