-
pān̐cavān̐ adhikār ][ 125
anyamat nirūpit tattva-vicār
ab, paṇḍitapaneke balase kalpit yuktiyoṁ dvārā nānā mat sthāpit hue haiṁ, unameṁ jo
tattvādik māne jāte haiṁ, unakā nirūpaṇ karate haiṁḥ —
sāṁkhyamat
vahān̐ sāṁkhyamatameṁ paccīs tattva mānate haiṁ1. so kahate haiṁ — sattva, raj, tamaḥ yah tīn
guṇ kahate haiṁ. vahān̐ sattva dvārā prasād (prasanna) hotā hai, rajoguṇ dvārā citta kī caṁcalatā hotī
hai, tamoguṇ dvārā mūrḥatā hotī hai, ityādi lakṣaṇ kahate haiṁ. inarūp avasthākā nām prakr̥ti hai;
tathā usase buddhi utpanna hotī hai; usīkā nām mahatattva hai, usase ahaṁkār utpanna hotā hai; usase
solah mātrā hotī haiṁ. vahān̐ pān̐c to jñān indriyān̐ hotī haiṁ — sparśan, rasanā, ghrāṇ, cakṣu, śrotra
tathā ek man hotā hai. tathā pān̐c karma indriyān̐ hotī haiṁ — vacan, caraṇ, hasta, liṁg, gudā.
tathā pān̐c tanmātrā hotī haiṁ — rūp, ras, gandha, sparśa, śabda. tathā rūpase agni, ras se jal,
gandha se pr̥thvī, sparśa se pavan, śabda se ākāś — is prakār hue kahate haiṁ. is prakār caubīs
tattva to prakr̥tisvarūp haiṁ; inase bhinna nirguṇ kartā-bhotā ek puruṣ hai.
is prakār paccīs tattva kahate haiṁ so yah kalpit haiṁ; kyoṁki rājasādik guṇ āśray
binā kaise hoṁge? inakā āśray to cetan dravya hī sambhav hai. tathā inase buddhi huī kahate
haiṁ so buddhi nām to jñānakā hai aur jñānaguṇadhārī padārthameṁ yah hotī dekhī jātī hai, to
isase jñān huā kaise māneṁ? koī kahe — buddhi alag hai, jñān alag hai, tab man to pahale
solah mātrāmeṁ kahā aur jñān alag kahoge to buddhi kisakā nām ṭhaharegā? tathā usase
ahaṁkār huā kahā so paravastu meṁ ‘‘maiṁ karatā hūn̐’’ aisā mānanekā nām ahaṁkār hai, sākṣībhūt
jānanese to ahaṁkār hotā nahīṁ hai, to jñānase utpanna kaise kahā jātā hai?
tathā ahaṁkār dvārā solah mātrāen̐ kahīṁ, unameṁ pān̐c jñānaindriyān̐ kahīṁ, so śarīrameṁ
netrādi ākārarūp dravyendriyān̐ haiṁ ve to pr̥thvī ādivat jaṛ dekhī jātī haiṁ aur varṇādikake
jānanerūp bhāvaindriyān̐ haiṁ so jñānarūp haiṁ, ahaṁkārakā kyā prayojan hai? koī-kisīko ahaṁkār
buddhirahit dekhanemeṁ ātā hai? vahān̐ ahaṁkār dvārā utpanna honā kaise sambhav hai? tathā man
kahā, so indriyavat hī man hai; kyoṁki dravyaman śarīrarūp hai, bhāvaman jñānarūp hai. tathā
pān̐c karmaindriy kahate haiṁ so yah to śarīrake aṁg haiṁ, mūrtik haiṁ. amūrtik ahaṁkārase inakā
utpanna honā kaise māneṁ?
1. prakr̥tamahāṁstatā‘haṁkārastaramādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ.
tasmādapi ṣoḍaśakātpaṁcabhyaḥ paṁc bhūtāni.. (sāṁkhya kā0 12)