-
132 ] [ mokṣamārgaprakāśak
tathā vahān̐ ṣaṭakarma sahit brahmasūtrake dhārak, śūdrake annādike tyāgī, gr̥hasthāśram hai nām
jinakā aise bhaṭṭa haiṁ. tathā vedāntameṁ yajñopavīt rahit, vipraannādikake grāhī, bhagavat hai nām
jinakā ve cār prakārake haiṁ — kuṭīcar, bahūdak, haṁs, paramahaṁsa. so yah kuch tyāgase saṁtuṣṭa
hue haiṁ, parantu jñān-śraddhānakā mithyāpanā aur rāgādikakā sadbhāv inake pāyā jātā hai; isaliye
yah bheṣ kāryakārī nahīṁ haiṁ.
jaiminīyamat
tathā jaiminīyamat hai; so is prakār kahate haiṁḥ —
sarvajñadev koī hai nahīṁ; nitya vedavacan haiṁ unase yathārtha nirṇay hotā hai. isaliye
pahale vedapāṭh dvārā kriyāmeṁ pravartanā vah to nodanā (preraṇā), vahī hai lakṣaṇ jisakā aise
dharmakā sādhan karanā. jaise kahate haiṁ ki — ‘‘svaḥ kāmo‘gniṁ yajet’’ svargābhilāṣī agniko
pūje; ityādi nirūpaṇ karate haiṁ.
yahān̐ pūchate haiṁ — śaiv, sāṁkhya, naiyāyikādi sabhī vedako mānate haiṁ, tum bhī mānate ho;
tumhāre va un sabake tattvādi nirūpaṇameṁ paraspar viruddhatā pāyī jātī hai so kyā kāraṇ hai?
yadi vedameṁ hī kahīṁ kuch, kahīṁ kuch nirūpaṇ kiyā hai, to usakī pramāṇatā kaise rahī? aur
yadi matavāle hī kahīṁ kuch kahīṁ kuch nirūpaṇ karate haiṁ to tum paraspar jhagaṛ, nirṇay karake
ekako vedakā anusārī anyako vedase parāṅmukh ṭhaharāo. so hameṁ to yah bhāsit hotā hai —
vedameṁ hī pūrvāpar viruddhatāsahit nirūpaṇ hai. isaliye usakā apanī-apanī icchānusār artha
grahaṇ karake alag-alag matoṁke adhikārī hue haiṁ. parantu aise vedako pramāṇ kaise kareṁ? tathā
agni pūjanese svarga hotā hai, so agniko manuṣyase uttam kaise māneṁ? pratyakṣa-viruddha hai. tathā
vah svargadātā kaise hogī? isī prakār anya vedavacan pramāṇaviruddha haiṁ. tathā vedameṁ brahmā kahā
hai, to sarvajña kyoṁ nahīṁ mānate? ityādi prakārase jaiminīyamat kalpit jānanā.
bauddhamat
ab bauddhamatakā svarūp kahate haiṁḥ —
bauddhamatameṁ cār āryasatya1 prarūpit karate haiṁ — duḥkh, āyatan, samudāy, mārga. vahān̐
1duḥkhamāyatanaṁ caiv tataḥ samudayo mataḥ.
mārgaścetyasya ca vyākhyā krameṇ śrūyatāmataḥ..36.. vi0 vi0