-
pān̐cavān̐ adhikār ][ 133
saṁsārīke skandharūp vah duḥkh hai. vah pān̐c 1prakār kā hai — vijñān, vedanā, saṁjñā, saṁskār, rūpa.
vahān̐ rūpādikakā jānanā so vijñān hai; sukh-duḥkhakā anubhavan karanā so vedanā hai;
sotekā jāganā so saṁjñā hai; parḥā thā use yād karanā so saṁskār hai; rūpakā dhāraṇ so
rūp2 hai. yahān̐ vijñānādikako duḥkh kahā so mithyā hai; duḥkh to kām-krodhādik haiṁ, jñān
duḥkh nahīṁ hai. yah to pratyakṣa dekhate haiṁ ki kisīke jñān thoṛā hai aur krodh-lobhādik
bahut haiṁ so duḥkhī hai; kisīke jñān bahut hai, kām-krodhādi alpa haiṁ va nahīṁ haiṁ so sukhī
hai. isaliye vijñānādik duḥkh nahīṁ haiṁ.
tathā āyatan bārah kahe haiṁ — pān̐c indriyān̐ aur unake śabdādik pān̐c viṣay, ek
man aur ek dharmāyatana. so yah āyatan kis artha kahe haiṁ? sabako kṣaṇik kahate haiṁ,
to inakā kyā prayojan hai?
tathā jisase rāgādikake gaṇ utpanna hote haiṁ aisā ātmā aur ātmīy hai nām jisakā
so samudāy hai. vahān̐ ahaṁrūp ātmā aur mamarūp ātmīy jānanā, parantu kṣaṇik mānanese
inako bhī kahanekā kuch prayojan nahīṁ hai.
tathā sarva saṁskār kṣaṇik haiṁ, aisī vāsanā so mārga hai. parantu bahut kāl sthāyī kitanī
hī vastuen̐ pratyakṣa dekhī jātī haiṁ. tū kahegā — ek avasthā nahīṁ rahatī; so yah ham bhī mānate
haiṁ. sūkṣma paryāy kṣaṇasthāyī hai. tathā usī vastukā nāś mānate haiṁ; parantu yah to hotā dikhāī
nahīṁ detā, ham kaise māneṁ? tathā bāl-vr̥ddhādi avasthāmeṁ ek ātmākā astitva bhāsit hotā
hai; yadi ek nahīṁ hai to pūrva-uttar kāryakā ek kartā kaise mānate haiṁ? yadi tū kahegā — saṁskārase
hai, to saṁskār kisake haiṁ? jisake haiṁ vah nitya hai yā kṣaṇik hai? nitya hai to sarva kṣaṇik
kaise kahate haiṁ? kṣaṇik hai to jisakā ādhār hī kṣaṇik hai us saṁskārakī paramparā kaise kahate
haiṁ? tathā sarva kṣaṇik huā tab āp bhī kṣaṇik huā. tū aisī vāsanāko mārga kahatā hai,
1. duḥkhaṁ saṁsāriṇaḥ skandhāste ca paścaprakīrtitāḥ.
vijñānaṁ vedanā saṁjñā saṁskārorūpamev ca ..37.. vi0 vi0
2. rūpaṁ paṁcendriyāṇyarthāḥ paṁcāvijñāptirev ca.
tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādayāḥ ..7..
vedanānubhavaḥ saṁjñā nimittodgrahaṇātmikā.
saṁskāraskandhaścaturbhyonye saṁskārāsta ime tray ..15..
vijñānaṁ prati vijñapti......... a0 ko0 (1)