-
ਪਾਁਚਵਾਁ ਅਧਿਕਾਰ ][ ੧੨੭
ਤਥਾ ਵਹਾਁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਅਨੁਮਾਨ, ਆਗਮ ਯਹ ਤੀਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਹਤੇ ਹੈਂ; ਪਰਨ੍ਤੁ ਉਨਕੇ ਸਤ੍ਯ-
ਅਸਤ੍ਯਕਾ ਨਿਰ੍ਣਯ ਜੈਨਕੇ ਨ੍ਯਾਯ – ਗ੍ਰਂਥੋਂਸੇ ਜਾਨਨਾ.
ਤਥਾ ਇਸ ਸਾਂਖ੍ਯਮਤਮੇਂ ਕੋਈ ਤੋ ਈਸ਼੍ਵਰ ਕੋ ਮਾਨਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਏਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਕੋ
ਈਸ਼੍ਵਰ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ, ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਕੋ, ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਨਾਰਾਯਣਕੋ ਦੇਵ ਮਾਨਤੇ ਹੈਂ. ਅਪਨੀ ਇਚ੍ਛਾਨੁਸਾਰ
ਕਲ੍ਪਨਾ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, ਕੁਛ ਨਿਸ਼੍ਚਯ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਤਥਾ ਇਸ ਮਤਮੇਂ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਜਟਾ ਧਾਰਣ ਕਰਤੇ ਹੈਂ,
ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਚੋਟੀ ਰਖਤੇ ਹੈਂ, ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਮੁਣ੍ਡਿਤ ਹੋਤੇ ਹੈਂ, ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਕਤ੍ਥਈ ਵਸ੍ਤ੍ਰ ਪਹਿਨਤੇ ਹੈਂ;
ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਸੇ ਭੇਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਕੇ ਆਸ਼੍ਰਯਸੇ ਮਹਨ੍ਤ ਕਹਲਾਤੇ ਹੈਂ.
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਂਖ੍ਯਮਤਕਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਿਯਾ.
ਸ਼ਿਵਮਤ
ਤਥਾ ਸ਼ਿਵਮਤਮੇਂ ਦੋ ਭੇਦ ਹੈਂ — ਨੈਯਾਯਿਕ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ.
ਨੈਯਾਯਿਕਮਤ
ਵਹਾਁ ਨੈਯਾਯਿਕਮਤਮੇਂ ਸੋਲਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਕਹਤੇ ਹੈਂ — ਪ੍ਰਮਾਣ, ਪ੍ਰਮੇਯ, ਸਂਸ਼ਯ, ਪ੍ਰਯੋਜਨ, ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਾਨ੍ਤ,
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ, ਅਵਯਵ, ਤਰ੍ਕ, ਨਿਰ੍ਣਯ, ਵਾਦ, ਜਲ੍ਪ, ਵਿਤਂਡਾ, ਹੇਤ੍ਵਾਭਾਸ, ਛਲ, ਜਾਤਿ, ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨ.
ਵਹਾਁ ਪ੍ਰਮਾਣ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਕੇ ਕਹਤੇ ਹੈਂ — ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਅਨੁਮਾਨ, ਸ਼ਬ੍ਦ, ਉਪਮਾ. ਤਥਾ ਆਤ੍ਮਾ, ਦੇਹ,
ਅਰ੍ਥ, ਬੁਦ੍ਧਿ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਮੇਯ ਕਹਤੇ ਹੈਂ. ਤਥਾ ‘‘ਯਹ ਕ੍ਯਾ ਹੈ?’’ ਉਸਕਾ ਨਾਮ ਸਂਸ਼ਯ ਹੈ. ਜਿਸਕੇ
ਅਰ੍ਥ ਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿ ਹੋ ਸੋ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ. ਜਿਸੇ ਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ ਮਾਨੇਂ ਸੋ ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਾਨ੍ਤ ਹੈ. ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਟਾਨ੍ਤ ਦ੍ਵਾਰਾ ਜਿਸੇ
ਠਹਰਾਯੇਂ ਵਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤ ਹੈ. ਤਥਾ ਅਨੁਮਾਨਕੇ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਆਦਿ ਪਾਁਚ ਅਂਗ ਵਹ ਅਵਯਵ ਹੈਂ. ਸਂਸ਼ਯ
ਦੂਰ ਹੋਨੇ ਪਰ ਕਿਸੀ ਵਿਚਾਰਸੇ ਠੀਕ ਹੋ ਸੋ ਤਰ੍ਕ ਹੈ. ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਤਿਰੂਪ ਜਾਨਨਾ ਸੋ ਨਿਰ੍ਣਯ ਹੈ.
ਆਚਾਰ੍ਯ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਮੇਂ ਪਕ੍ਸ਼-ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ ਦ੍ਵਾਰਾ ਅਭ੍ਯਾਸ ਸੋ ਵਾਦ ਹੈ. ਜਾਨਨੇਕੀ ਇਚ੍ਛਾਰੂਪ ਕਥਾਮੇਂ ਜੋ ਛਲ,
ਜਾਤਿ ਆਦਿ ਦੂਸ਼ਣ ਹੋ ਸੋ ਜਲ੍ਪ ਹੈ. ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ ਰਹਿਤ ਵਾਦ ਸੋ ਵਿਤਂਡਾ ਹੈ. ਸਚ੍ਚੇ ਹੇਤੁ ਨਹੀਂ ਹੈਂ
ਐਸੇ ਅਸਿਦ੍ਧ ਆਦਿ ਭੇਦਸਹਿਤ ਹੇਤ੍ਵਾਭਾਸ ਹੈ. ਛਲਸਹਿਤ ਵਚਨ ਸੋ ਛਲ ਹੈ. ਸਚ੍ਚੇ ਦੂਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੈਂ
ਐਸੇ ਦੂਸ਼ਣਾਭਾਸ ਸੋ ਜਾਤਿ ਹੈ. ਜਿਸਸੇ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀਕਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੋ ਸੋ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨ ਹੈ.
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਂਸ਼ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਕਹੇ ਹੈਂ, ਸੋ ਯਹ ਕੋਈ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪ ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਤੋ ਹੈਂ ਨਹੀਂ. ਜ੍ਞਾਨਕਾ
ਨਿਰ੍ਣਯ ਕਰਨੇਕੋ ਵ ਵਾਦ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇਕੋ ਕਾਰਣਭੂਤ ਵਿਚਾਰਰੂਪ ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਕਹੇ ਹੈਂ; ਸੋ
ਇਨਸੇ ਪਰਮਾਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯ ਕ੍ਯਾ ਹੋਗਾ? ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧਾਦਿ ਭਾਵਕੋ ਮਿਟਾਕਰ ਨਿਰਾਕੁਲ ਹੋਨਾ ਸੋ ਕਾਰ੍ਯ ਹੈ;
ਵਹ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਤੋ ਯਹਾਁ ਕੁਛ ਦਿਖਾਯਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪਂਡਿਤਾਈਕੀ ਨਾਨਾ ਯੁਕ੍ਤਿਯਾਁ ਬਨਾਈਂ, ਸੋ ਯਹ ਭੀ
ਏਕ ਚਾਤੁਰ੍ਯ ਹੈ; ਇਸਲਿਯੇ ਯਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵਭੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈਂ.
ਫਿ ਰ ਕਹੋਗੇ — ਇਨਕੋ ਜਾਨੇ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨਭੂਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵੋਂਕਾ ਨਿਰ੍ਣਯ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਤੇ, ਇਸਲਿਯੇ
ਯਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਕਹੇ ਹੈਂ; ਸੋ ਐਸੀ ਪਰਮ੍ਪਰਾ ਤੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਵਾਲੇ ਭੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ — ਵ੍ਯਾਕਰਣ ਪਢਨੇਸੇ