Page 334 of 388
PDF/HTML Page 361 of 415
single page version
nishchayanayen svarUpAkhyAnametat.h .
nishchayanayen svaprakAshakatvalakShaNa.n shuddhaj~nAnamihAbhihita.n tathA sakalAvaraNapramukta shuddha- darshanamapi svaprakAshakaparamev . AtmA hi vimukta sakalendriyavyApAratvAt.h svaprakAshakatvalakShaN- lakShit iti yAvat.h . darshanamapi vimukta bahirviShayatvAt.h svaprakAshakatvapradhAnamev . ittha.n svarUp- pratyakShalakShaNalakShitAkShuNNasahajashuddhaj~nAnadarshanamayatvAt.h nishchayen jagattrayakAlatrayavartisthAvaraja.ng- mAtmakasamastadravyaguNaparyAyaviShayeShu “AkAshAprakAshakAdivikalpavidUrassan svasvarUpe “sa.nj~nA- lakShaNaprakAshatayA niravasheSheNAntarmukhatvAdanavaratam akha.nDAdvaitachichchamatkAramUrtirAtmA tiShThatIti .
svasminnitya.n niyatavasatirnirvikalpe mahimni ..281..
[nishchayanayen ] nishchayanayase [AtmA ] AtmA [AtmaprakAshaH ] svaprakAshak hai; [tasmAt ] isaliye [darshanam ] darshan svaprakAshak hai . TIkA : — yah, nishchayanayase svarUpakA kathan hai .
yahA.N nishchayanayase shuddha j~nAnakA lakShaN svaprakAshakapanA kahA hai; usIprakAr sarva AvaraNase mukta shuddha darshan bhI svaprakAshak hI hai . AtmA vAstavame.n, usane sarva indriyavyApArako Cho.DA honese, svaprakAshakasvarUp lakShaNase lakShit hai; darshan bhI, usane bahirviShayapanA Cho.DA honese, svaprakAshakatvapradhAn hI hai . isaprakAr svarUpapratyakSha - lakShaNase lakShit akhaNDa - sahaj - shuddhaj~nAnadarshanamay honeke kAraN, nishchayase, trilok - trikAlavartI sthAvar - ja.ngamasvarUp samasta dravyaguNaparyAyarUp viShayo.n sambandhI prakAshya - prakAshakAdi vikalpo.nse ati dUr vartatA huA, svasvarUpasa.nchetan jisakA lakShaN hai aise prakAsh dvArA sarvathA a.ntarmukh honeke kAraN, AtmA nirantar akhaNDa - advait - chaitanyachamatkAramUrti rahatA hai .
[ab is 165vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n : ]
[shlokArtha : — ] nishchayase AtmA svaprakAshak j~nAn hai; jisane bAhya Ala.nban naShTa ★ yahA.N kuCh ashuddhi ho aisA lagatA hai .
Page 335 of 388
PDF/HTML Page 362 of 415
single page version
shuddhanishchayanayavivakShayA paradarshanatvanirAso.ayam .
vyavahAreN pudgalAditrikAlaviShayadravyaguNaparyAyaikasamayaparichChittisamarthasakalavimal- kevalAvabodhamayatvAdivividhamahimAdhAro.api sa bhagavAn kevaladarshanatR^itIyalochano.api paramanir- pekShatayA niHsheShato.antarmukhatvAt.h kevalasvarUpapratyakShamAtravyApAraniratanira.njananijasahajadarshanen sachchidAna.ndamayamAtmAna.n nishchayataH pashyatIti shuddhanishchayanayavivakShayA yaH kopi shuddhAntastattva- kiyA hai aisA (svaprakAshak ) jo sAkShAt darshan us - rUp bhI AtmA hai . ekAkAr nijarasake phai lAvase pUrNa honeke kAraN jo pavitra hai tathA jo purAN (sanAtan ) hai aisA yah AtmA sadA apanI nirvikalpa mahimAme.n nishchitarUpase vAs karatA hai . 281 .
gAthA : 166 anvayArtha : — [kevalI bhagavAn ] (nishchayase ) kevalI bhagavAn [AtmasvarUpa.n ] AtmasvarUpako [pashyati ] dekhate hai.n, [na lokAlokau ] lokAlokako nahI.n — [eva.n ] aisA [yadi ] yadi [kaH api bhaNati ] koI kahe to [tasya cha ki.n dUShaNa.n bhavati ] use kyA doSh hai ? (arthAt kuCh doSh nahI.n hai . )
TIkA : — yah, shuddhanishchayanayakI vivakShAse paradarshanakA (parako dekhanekA) khaNDan hai .
yadyapi vyavahArase ek samayame.n tIn kAl sambandhI pudgalAdi dravyaguNaparyAyo.nko jAnaneme.n samartha sakal - vimal kevalaj~nAnamayatvAdi vividh mahimAo.nkA dhAraN karanevAlA hai, tathApi vah bhagavAn, kevaladarshanarUp tR^itIy lochanavAlA hone par bhI, param nirapekShapaneke kAraN niHsheSharUpase (sarvathA ) antarmukh honese keval svarUpapratyakShamAtra vyApArame.n lIn aise nira.njan nij sahajadarshan dvArA sachchidAnandamay AtmAko nishchayase dekhatA hai (parantu
Page 336 of 388
PDF/HTML Page 363 of 415
single page version
vedI paramajinayogIshvaro vakti tasya cha na khalu dUShaNa.n bhavatIti .
svAntaHshuddhayAvasathamahimAdhAramatyantadhIram .
tasminnaiv prakR^itimahati vyAvahAraprapa.nchaH ..282..
lokAlokako nahI.n ) — aisA jo koI bhI shuddha antaHtattvakA vedan karanevAlA (jAnanevAlA, anubhav karanevAlA ) param jinayogIshvar shuddhanishchayanayakI vivakShAse kahatA hai, use vAstavame.n dUShaN nahI.n hai .
[ab is 166 vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n : ]
[shlokArtha : — ] (❃nishchayase ) AtmA sahaj paramAtmAko dekhatA hai — ki jo paramAtmA ek hai, vishuddha hai, nij antaHshuddhikA AvAs honese (kevalaj~nAnadarshanAdi ) mahimAkA dhAraN karanevAlA hai, atyanta dhIr hai aur nij AtmAme.n atyanta avichal honese sarvadA antarmagna hai . svabhAvase mahAn aise us AtmAme.n ❃vyavahAraprapa.nch hai hI nahI.n . (arthAt nishchayase AtmAme.n lokAlokako dekhanerUp vyavahAravistAr hai hI nahI.n ) .282. ❃yahA.N nishchay-vyavahAr sambandhI aisA samajhanA ki — jisame.n svakI hI apekShA ho vah nishchayakathan hai aur
vah nishchayakathan hai . yahA.N vyavahArakathanakA vAchyArtha aisA nahI.n samajhanA ki jisaprakAr Chadmastha jIv
hai.n . Chadmastha jIvake sAth tulanAkI apekShAse to kevalIbhagavAn lokAlokako jAnate-dekhate hai.n vah barAbar
sa.nvedan sahit jAnate-dekhate hai.n usIprakAr lokAlokako (parako) tadrUp hokar parasukhaduHkhAdike sa.nvedan
sahit nahI.n jAnate-dekhate, parantu parase bilakul bhinna rahakar, parake sukhaduHkhAdikA sa.nvedan kiye binA
jAnate-dekhate hai.n itanA hI sUchit karaneke liye use vyavahAr kahA hai .
Page 337 of 388
PDF/HTML Page 364 of 415
single page version
kevalabodhasvarUpAkhyAnametat.h .
ShaNNA.n dravyANA.n madhye mUrtatva.n pudgalasya pa.nchAnAm amUrtatvam; chetanatva.n jIvasyaiv pa.nchAnAmachetanatvam . mUrtAmUrtachetanAchetanasvadravyAdikamasheSha.n trikAlaviShayam anavarata.n pashyato bhagavataH shrImadarhatparameshvarasya kramakaraNavyavadhAnApoDha.n chAtIndriya.n cha sakalavimalakevalaj~nAna.n sakalapratyakSha.n bhavatIti .
tathA chokta.n pravachanasAre —
gAthA : 167 anvayArtha : — [mUrtam amUrtam ] mUrta-amUrta [chetanam itarat ] chetan – achetan [dravya.n ] dravyo.nko — [svaka.n cha sarva.n cha ] svako tathA samastako [pashyataH tu ] dekhanevAle (jAnanevAlekA ) [j~nAnam ] j~nAn [atIndriya.n ] atIndriy hai, [pratyakSham bhavati ] pratyakSha hai .
TIkA : — yah, kevalaj~nAnake svarUpakA kathan hai .
Chah dravyo.nme.n pudgalako mUrtapanA hai, (sheSh ) pA.Nchako amUrtapanA hai; jIvako hI chetanapanA hai, (sheSh ) pA.Nchako achetanapanA hai . trikAl sambandhI mUrta - amUrta chetan - achetan svadravyAdi asheShako (sva tathA par samasta dravyo.nko ) nirantar dekhanevAle bhagavAn shrImad arhatparameshvarakA jo kram, indriy aur ❃
nirmal ) kevalaj~nAn vah sakalapratyakSha hai .
isIprakAr (shrImadbhagavatkundakundAchAryadevapraNIt ) shrI pravachanasArame.n (54vI.n gAthA dvArA ) kahA hai ki : — ❃ vyavadhAnake arthake liye 28ve.n pR^iShThakI TippaNI dekho .
Page 338 of 388
PDF/HTML Page 365 of 415
single page version
lokAlokau svaparamakhila.n chetanAchetana.n cha .
tenaivAya.n viditamahimA tIrthanAtho jinendraH ..283..
‘‘[gAthArtha : — ] dekhanevAlekA jo j~nAn amUrtako, mUrta padArtho.nme.n bhI atIndriyako, aur prachChannako in sabako — svako tathA parako — dekhatA hai, vah j~nAn pratyakSha hai .’’
aur (is 167vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n ) : —
[shlokArtha : — ] kevalaj~nAn nAmakA jo tIsarA utkR^iShTa netra usIse jinakI prasiddha mahimA hai, jo tIn lokake guru hai.n aur shAshvat ananta jinakA ❃dhAm hai — aise yah tIrthanAth jinendra lokAlokako arthAt sva-par aise samasta chetan - achetan padArtho.nko samyak prakArase (barAbar ) jAnate hai.n .283.
gAthA : 168 anvayArtha : — [nAnAguNaparyAyeN sa.nyuktam ] vividh guNo.n aur paryAyo.nse sa.nyukta [pUrvoktasakaladravya.n ] pUrvokta samasta dravyo.nko [yaH ] jo [samyak ] samyak prakArase (barAbar ) [na cha pashyati ] nahI.n dekhatA, [tasya ] use [parokShadR^iShTiH ❃ dhAm = (1) bhavyatA; (2) tej; (3) bal .
Page 339 of 388
PDF/HTML Page 366 of 415
single page version
atra kevaldraShTerabhAvAt.h sakalaj~natva.n na samastItyukta m .
pUrvasUtropAttamUrtAdidravya.n samastaguNaparyAyAtmaka.n, mUrtasya mUrtaguNAH, achetanasyAchetan- guNAH, amUrtasyAmUrtaguNAH, chetanasya chetanaguNAH, ShaDDhAnivR^iddhirUpAH sUkShmAH paramAgamaprAmA- NyAdabhyupagamyAH arthaparyAyAH ShaNNA.n dravyANA.n sAdhAraNAH, naranArakAdivya.njanaparyAyA jIvAnA.n pa.nchasa.nsAraprapa.nchAnA.n, pudgalAnA.n sthUlasthUlAdiskandhaparyAyAH, chaturNA.n dharmAdInA.n shuddhaparyAyAshcheti, ebhiH sa.nyukta.n taddravyajAla.n yaH khalu na pashyati, tasya sa.nsAriNAmiv parokShadraShTiriti .
kAlatraya.n cha tarasA sakalaj~namAnI .
bhavet ] parokSha darshan hai .
TIkA : — yahA.N, kevaladarshanake abhAvame.n (arthAt pratyakSha darshanake abhAvame.n ) sarvaj~napanA nahI.n hotA aisA kahA hai .
samasta guNo.n aur paryAyo.nse sa.nyukta pUrvasUtrokta (167vI.n gAthAme.n kahe hue ) mUrtAdi dravyo.nko jo nahI.n dekhatA; — arthAt mUrta dravyake mUrta guN hote hai.n, achetanake achetan guN hote hai.n, amUrtake amUrta guN hote hai.n, chetanake chetan guN hote hai.n; ShaT (Chah prakArakI ) hAnivR^iddhirUp, sUkShma, paramAgamake pramANase svIkAr - karaneyogya arthaparyAye.n Chah dravyo.nko sAdhAraN hai.n, naranArakAdi vya.njanaparyAye.n pA.nch prakArakI ❃sa.nsAraprapa.nchavAle jIvo.nko hotI hai.n, pudgalo.nko sthUl - sthUl Adi skandhaparyAye.n hotI hai.n aur dharmAdi chAr dravyo.nko shuddha paryAye.n hotI hai.n; in guNaparyAyo.nse sa.nyukta aise us dravyasamUhako jo vAstavame.n nahI.n dekhatA; — use (bhale vah sarvaj~natAke abhimAnase dagdha ho tathApi ) sa.nsAriyo.nkI bhA.Nti parokSha dR^iShTi hai .
[ab is 168 vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n : ]
[shlokArtha : — ] sarvaj~natAke abhimAnavAlA jo jIv shIghra ek hI kAlame.n tIn ❃ sa.nsAraprapa.nch = sa.nsAravistAr . (sa.nsAravistAr dravya, kShetra, kAl, bhav aur bhAv — aise pA.Nch parAvartanarUp
Page 340 of 388
PDF/HTML Page 367 of 415
single page version
vyavahAranayaprAdurbhAvakathanamidam .
sakalavimalakevalaj~nAnatritayalochano bhagavAn apunarbhavakamanIyakAminIjIviteshaH ShaDdravyasa.nkIrNalokatraya.n shuddhAkAshamAtrAloka.n cha jAnAti, parAshrito vyavahAr iti mAnAt.h vyavahAreN vyavahArapradhAnatvAt.h, niruparAgashuddhAtmasvarUpa.n naiv jAnAti, yadi vyavahAranayavivakShayA jagatako tathA tIn kAlako nahI.n dekhatA, use sadA (arthAt kadApi ) atul pratyakSha darshan nahI.n hai; us ja.D.h.h AtmAko sarvaj~natA kisaprakAr hogI ? .284.
gAthA : 169 anvayArtha : — [kevalI bhagavAn ] (vyavahArase ) kevalI bhagavAn [lokAlokau ] lokAlokako [jAnAti ] jAnate hai.n, [na ev AtmAnam ] AtmAko nahI.n — [eva.n ] aisA [yadi ] yadi [kaH api bhaNati ] koI kahe to [tasya cha ki.n dUShaNa.n bhavati ] use kyA doSh hai ? (arthAt koI doSh nahI.n hai . )
TIkA : — yah, vyavahAranayakI pragaTatAse kathan hai .
‘parAshrito vyavahAraH (vyavahAranay parAshrit hai )’ aise (shAstrake) abhiprAyake kAraN, vyavahArase vyavahAranayakI pradhAnatA dvArA (arthAt vyavahArase vyavahAranayako pradhAn karake), ‘sakal-vimal kevalaj~nAn jinakA tIsarA lochan hai aur apunarbhavarUpI sundar kAminIke jo jIvitesh hai.n ( – muktisundarIke jo prANanAth hai.n ) aise bhagavAn Chah dravyo.nse vyApta tIn lokako aur shuddha - AkAshamAtra alokako jAnate hai.n, niruparAg (nirvikAr ) shuddha AtmasvarUpako nahI.n hI jAnate’ — aisA yadi vyavahAranayakI vivakShAse koI jinanAthake
— yadi koI yo.n kahatA are usame.n kaho hai doSh kyA ? 169..
Page 341 of 388
PDF/HTML Page 368 of 415
single page version
kopi jinanAthatattvavichAralabdhaH (dakShaH) kadAchideva.n vakti chet.h, tasya na khalu dUShaNamiti .
charamachara.n cha jagatpratikShaNam .
vachanamida.n vadatA.nvarasya te ..’’
svAtmAnamekamanagha.n nijasaukhyaniShTham .
vaktIti ko.api munipo na cha tasya doShaH ..285..
tattvavichArame.n nipuN jIv ( – jinadevane kahe hue tattvake vichArame.n pravIN jIv ) kadAchit kahe, to use vAstavame.n dUShaN nahI.n hai .
isIprakAr (AchAryavar ) shrI samantabhadrasvAmIne (bR^ihatsvaya.nbhUstotrame.n bhI munisuvrat bhagavAnakI stuti karate hue 114ve.n shlok dvArA ) kahA hai ki : —
‘‘[shlokArtha : — ] he jinendra ! tU vaktAo.nme.n shreShTha hai; ‘charAchar (ja~N.hgam tathA sthAvar ) jagat pratikShaN (pratyek samayame.n ) utpAdavyayadhrauvyalakShaNavAlA hai’ aisA yah terA vachan (terI ) sarvaj~natAkA chihna hai .’’
aur (is 169vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n ) : —
[shlokArtha : — ] tIrthanAth vAstavame.n samasta lokako jAnate hai.n aur ve ek, anagh (nirdoSh ), nijasaukhyaniShTha (nij sukhame.n lIn ) svAtmAko nahI.n jAnate — aisA koI munivar vyavahAramArgase kahe to use doSh nahI.n hai .285.
Page 342 of 388
PDF/HTML Page 369 of 415
single page version
atra j~nAnasvarUpo jIv iti vitarkeNokta : .
ih hi j~nAna.n tAvajjIvasvarUpa.n bhavati, tato hetorakha.nDAdvaitasvabhAvanirata.n niratishayaparamabhAvanAsanAtha.n mukti su.ndarInAtha.n bahirvyAvR^ittakautUhala.n nijaparamAtmAna.n jAnAti kashchidAtmA bhavyajIv iti aya.n khalu svabhAvavAdaH . asya viparIto vitarkaH sa khalu vibhAvavAdaH prAthamikashiShyAbhiprAyaH . kathamiti chet.h, pUrvokta svarUpamAtmAna.n khalu na jAnAtyAtmA, svarUpAv-
gAthA : 170 anvayArtha : — [j~nAna.n ] j~nAn [jIvasvarUpa.n ] jIvakA svarUp hai, [tasmAt ] isaliye [AtmA ] AtmA [Atmaka.n ] AtmAko [jAnAti ] jAnatA hai; [AtmAna.n na api jAnAti ] yadi j~nAn AtmAko na jAne to [AtmanaH ] AtmAse [vyatiriktam ] vyatirikta (pR^ithak ) [bhavati ] siddha ho !
TIkA : — yahA.N (is gAthAme.n ) ‘jIv j~nAnasvarUp hai’ aisA vitarkase (dalIlase ) kahA hai .
pratham to, j~nAn vAstavame.n jIvakA svarUp hai; us hetuse, jo akhaNDa advait svabhAvame.n lIn hai, jo 1niratishay param bhAvanA sahit hai, jo muktisundarIkA nAth hai aur bAhyame.n jisane hai ) aise nij paramAtmAko koI AtmA — bhavya jIv — jAnatA hai . — aisA yah vAstavame.n svabhAvavAd hai . isase viparIt vitarka ( – vichAr ) vah vAstavame.n vibhAvavAd hai, prAthamik shiShyakA abhiprAy hai .
2kautUhal vyAvR^itta kiyA hai (arthAt bAhya padArtho.n sambandhI kutUhalakA jisane abhAv kiyA
1-niratishay = koI dUsarA jisase ba.Dhkar nahI.n hai aisI; anuttam; shreShTha; advitIy .
2 kautUhal = utsukatA; Ashcharya; kautuk .
Page 343 of 388
PDF/HTML Page 370 of 415
single page version
sthitaH sa.ntiShThati . yathoShNasvarUpasyAgneH svarUpamagniH ki.n jAnAti, tathaiv j~nAnaj~neyavikalpA- bhAvAt.h so.ayamAtmAtmani tiShThati . ha.nho prAthamikashiShya agnivadayamAtmA kimachetanaH . ki.n bahunA . tamAtmAna.n j~nAna.n na jAnAti ched devadattarahitaparashuvat.h ida.n hi nArthakriyAkAri, at ev AtmanaH sakAshAd vyatirikta.n bhavati . tanna khalu sammata.n svabhAvavAdinAmiti .
vah (viparIt vitarka — prAthamik shiShyakA abhiprAy ) kisaprakAr hai ? (vah isaprakAr hai : — ) ‘pUrvoktasvarUp (j~nAnasvarUp ) AtmAko AtmA vAstavame.n jAnatA nahI.n hai, svarUpame.n avasthit rahatA hai ( – AtmAme.n mAtra sthit rahatA hai ) . jisaprakAr uShNatAsvarUp agnike svarUpako (arthAt agniko ) kyA agni jAnatI hai ? (nahI.n hI jAnatI . ) usIprakAr j~nAnaj~ney sambandhI vikalpake abhAvase yah AtmA AtmAme.n (mAtra ) sthit rahatA hai ( – AtmAko jAnatA nahI.n hai ) .’
(uparokta vitarkakA uttar : — ) ‘he prAthamik shiShya ! agnikI bhA.Nti kyA yah AtmA achetan hai (ki jisase vah apaneko na jAne ) ? adhik kyA kahA jAye ? (sa.nkShepame.n, ) yadi us AtmAko j~nAn na jAne to vah j~nAn, devadatta rahit kulhA.DIkI bhA.Nti, ❃
(arthAt j~nAn aur AtmAkI sarvathA bhinnatA to ) vAstavame.n svabhAvavAdiyo.nko sa.nmat nahI.n hai . (isaliye nirNay kar ki j~nAn AtmAko jAnatA hai . )’
isIprakAr (AchAryavar ) shrI guNabhadrasvAmIne (AtmAnushAsaname.n 174ve.n shlok dvArA ) kahA hai ki : —
‘‘[shlokArtha : — ] AtmA j~nAnasvabhAv hai; svabhAvakI prApti vah achyuti ❃ arthakriyAkArI = prayojanabhUt kriyA karanevAlA . (jisaprakAr devadattake binA akelI kulhA.DI
Page 344 of 388
PDF/HTML Page 371 of 415
single page version
svAtmAtmAna.n niyatamadhunA ten jAnAti chaikam .
(avinAshI dashA ) hai; isaliye achyutiko (avinAshIpaneko, shAshvat dashAko ) chAhanevAle jIvako j~nAnakI bhAvanA bhAnA chAhiye .’’
aur (is 170vI.n gAthAkI TIkAke kalasharUpase TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n ) : —
[shlokArtha : — ] j~nAn to barAbar shuddhajIvakA svarUp hai; isaliye (hamArA ) nij AtmA abhI (sAdhak dashAme.n ) ek (apane ) AtmAko niyamase (nishchayase ) jAnatA hai . aur, yadi vah j~nAn pragaT huI sahaj dashA dvArA sIdhA (pratyakSharUpase ) AtmAko na jAne to vah j~nAn avichal AtmasvarUpase avashya bhinna siddha hogA ! 286 .
aur isIprakAr (anyatra gAthA dvArA ) kahA hai ki : —
‘‘[gAthArtha : — ] j~nAn jIvase abhinna hai isaliye vah AtmAko jAnatA hai; yadi j~nAn AtmAko na jAne to vah jIvase bhinna siddha hogA !’’
Page 345 of 388
PDF/HTML Page 372 of 415
single page version
guNaguNinoH bhedAbhAvasvarUpAkhyAnametat.h .
sakalaparadravyaparA~N.hmukhamAtmAna.n svasvarUpaparichChittisamarthasahajaj~nAnasvarUpamiti he shiShya tva.n viddhi jAnIhi tathA vij~nAnamAtmeti jAnIhi . tattva.n svaparaprakAsha.n j~nAnadarshanadvitayamityatra sa.ndeho nAsti .
gAthA : 171 anvayArtha : — [AtmAna.n j~nAna.n viddhi ] AtmAko j~nAn jAn, aur [j~nAnam AtmakaH viddhi ] j~nAn AtmA hai aisA jAn; — [na sa.ndehaH ] isame.n sa.ndeh nahI.n hai . [tasmAt ] isaliye [j~nAna.n ] j~nAn [tathA ] tathA [darshana.n ] darshan [svaparaprakAsha.n ] svaparaprakAshak [bhavati ] hai .
TIkA : — yah, guN - guNIme.n bhedakA abhAv honerUp svarUpakA kathan hai .
he shiShya ! sarva paradravyase parA~N.hmukh AtmAko tU nij svarUpako jAnaneme.n samartha sahajaj~nAnasvarUp jAn, tathA j~nAn AtmA hai aisA jAn . isaliye tattva ( – svarUp ) aisA hai ki j~nAn tathA darshan dono.n svaparaprakAshak hai.n . isame.n sandeh nahI.n hai .
[ab is 171vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n : ]
[shlokArtha : — ] AtmAko j~nAnadarshanarUp jAn aur j~nAnadarshanako AtmA jAn; sva aur par aise tattvako (samasta padArtho.nko ) AtmA spaShTarUpase prakAshit karatA hai .287.
Page 346 of 388
PDF/HTML Page 373 of 415
single page version
sarvaj~navItarAgasya vA.nChAbhAvatvamatrokta m .
bhagavAnarhatparameShThI sAdyanidhanAmUrtAtIndriyasvabhAvashuddhasadbhUtavyavahAreN kevalaj~nAnAdi- shuddhaguNAnAmAdhArabhUtatvAt.h vishvamashrAnta.n jAnannapi pashyannapi vA manaHpravR^itterabhAvAdIhApUrvaka.n vartana.n na bhavati tasya kevalinaH paramabhaTTArakasya, tasmAt.h sa bhagavAn kevalaj~nAnIti prasiddhaH, punasten kAraNen sa bhagavAn abandhak iti .
tathA chokta.n shrIpravachanasAre —
gAthA : 172 anvayArtha : — [jAnan pashyan ] jAnate aur dekhate hue bhI, [kevalinaH ] kevalIko [IhApUrva.n ] ichChApUrvak (vartan ) [na bhavati ] nahI.n hotA; [tasmAt ] isaliye unhe.n [kevalaj~nAnI ] ‘kevalaj~nAnI’ kahA hai; [ten tu ] aur isaliye [saH abandhakaH bhaNitaH ] abandhak kahA hai .
TIkA : — yahA.N, sarvaj~na vItarAgako vA.nChAkA abhAv hotA hai aisA kahA hai .
bhagavAn arha.nt parameShThI sAdi - ananta amUrta atIndriyasvabhAvavAle shuddha- sadbhUtavyavahArase kevalaj~nAnAdi shuddha guNo.nke AdhArabhUt honeke kAraN vishvako nirantar jAnate hue bhI aur dekhate hue bhI, un param bhaTTArak kevalIko manapravR^ittikA (manakI pravR^ittikA, bhAvamanapariNatikA ) abhAv honese ichChApUrvak vartan nahI.n hotA; isaliye ve bhagavAn ‘kevalaj~nAnI’ rUpase prasiddha hai.n; aur us kAraNase ve bhagavAn abandhak hai.n
isIprakAr (shrImadbhagavatkundakundAchAryadevapraNIt ) shrI pravachanasArame.n (52vI.n gAthA dvArA ) kahA hai ki : —
‘‘[gAthArtha : — ] (kevalaj~nAnI ) AtmA padArtho.nko jAnatA huA bhI un - rUp pariNamit nahI.n hotA, unhe.n grahaN nahI.n karatA aur un padArtho.nrUpame.n utpanna nahI.n hotA isaliye use abandhak kahA hai .’’
Page 347 of 388
PDF/HTML Page 374 of 415
single page version
pashyan tadvat.h sahajamahimA devadevo jineshaH .
j~nAnajyotirhatamalakaliH sarvalokaikasAkShI ..288..
ab (is 172vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n ) : —
[shlokArtha : — ] sahajamahimAva.nt devAdhidev jinesh lokarUpI bhavanake bhItar sthit sarva padArtho.nko jAnate hue bhI, tathA dekhate hue bhI, mohake abhAvake kAraN samasta parako ( – kisI bhI parapadArthako ) nitya ( – kadApi ) grahaN nahI.n hI karate; (parantu ) jinho.nne j~nAnajyoti dvArA malarUp kleshakA nAsh kiyA hai aise ve jinesh sarva lokake ek sAkShI ( – keval j~nAtAdR^iShTA ) hai.n .288.
gAthA : 173-174 anvayArtha : — [pariNAmapUrvavachana.n ] pariNAmapUrvak (man- pariNAm pUrvak ) vachan [jIvasya cha ] jIvako [ba.ndhakAraNa.n ] bandhakA kAraN [bhavati ]
Page 348 of 388
PDF/HTML Page 375 of 415
single page version
ih hi j~nAnino ba.ndhAbhAvasvarUpamukta m .
samyagj~nAnI jIvaH kvachit.h kadAchidapi svabuddhipUrvaka.n vachana.n na vakti svamanaHpariNAm- pUrvakamiti yAvat.h . kutaH ? ‘‘amanaskAH kevalinaH’’ iti vachanAt.h . ataH kAraNAjjIvasya manaHpariNatipUrvaka.n vachana.n ba.ndhakAraNamityarthaH, manaHpariNAmapUrvaka.n vachana.n kevalino na bhavati; IhApUrva.n vachanamev sAbhilAShAtmakajIvasya ba.ndhakAraNa.n bhavati, kevalimukhAravindavinirgato divyadhvaniranIhAtmakaH samastajanahR^idayAhlAdakAraNam; tataH samyagj~nAnino ba.ndhAbhAv iti . hai; [pariNAmarahitavachana.n ] (j~nAnIko ) pariNAmarahit vachan hotA hai [tasmAt ] isaliye [j~nAninaH ] j~nAnIko (kevalaj~nAnIko ) [hi ] vAstavame.n [ba.ndhaH na ] ba.ndh nahI.n hai .
[IhApUrva.n ] ichChApUrvak [vachana.n ] vachan [jIvasya cha ] jIvako [ba.ndhakAraNa.n ] bandhakA kAraN [bhavati ] hai; [IhArahita.n vachana.n ] (j~nAnIko ) ichChArahit vachan hotA hai [tasmAt ] isaliye [j~nAninaH ] j~nAnIko (kevalaj~nAnIko ) [hi ] vAstavame.n [ba.ndhaH na ] ba.ndh nahI.n hai .
TIkA : — yahA.N vAstavame.n j~nAnIko (kevalaj~nAnIko ) bandhake abhAvakA svarUp kahA hai .
samyagj~nAnI (kevalaj~nAnI ) jIv kahI.n kabhI svabuddhipUrvak arthAt svaman- pariNAmapUrvak vachan nahI.n bolatA . kyo.n ? ‘‘amanaskAH kevalinaH (kevalI manarahit hai.n )’’ aisA (shAstrakA) vachan honese . is kAraNase (aisA samajhanA ki) — jIvako manapariNatipUrvak vachan bandhakA kAraN hai aisA artha hai aur manapariNatipUrvak vachan to kevalIko hotA nahI.n hai; (tathA) ichChApUrvak vachan hI ❃
kAraN hai aur kevalIke mukhAravindase nikalatI huI, samasta jano.nke hR^idayako AhlAdake kAraNabhUt divyadhvani to anichChAtmak (ichChArahit) hotI hai; isaliye samyagj~nAnIko (kevalaj~nAnIko) bandhakA abhAv hai .
[ab in 173 - 174vI.n gAthAo.nkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj tIn shlok kahate hai.n :] ❃ sAbhilAShasvarUp = jisakA svarUp sAbhilASh (ichChAyukta) ho aise .
Page 349 of 388
PDF/HTML Page 376 of 415
single page version
tasmAdeShaH prakaTamahimA vishvalokaikabhartA .
sadbodhastha.n bhuvanamakhila.n tadgata.n vastujAlam .
tasmin kAchinna bhavati punarmUrchChanA chetanA cha ..290..
rAgAbhAvAdatulamahimA rAjate vItarAgaH .
j~nAnajyotishChuritabhuvanAbhogabhAgaH samantAt.h ..291..
[shlokArtha : — ] iname.n (kevalI bhagavAname.n ) ichChApUrvak vachanarachanAkA svarUp nahI.n hI hai; isaliye ve pragaT - mahimAva.nt hai.n aur samasta lokake ek (ananya) nAth hai.n . unhe.n dravyabhAvasvarUp aisA yah bandha kisaprakAr hogA ? (kyo.nki) mohake abhAvake kAraN unhe.n vAstavame.n samasta rAgadveShAdi samUh to hai nahI.n .289.
[shlokArtha : — ] tIn lokake jo guru hai.n, chAr karmo.nkA jinho.nne nAsh kiyA hai aur samasta lok tathA usame.n sthit padArthasamUh jinake sadj~nAname.n sthit hai.n, ve (jin bhagavAn) ek hI dev hai.n . un nikaT (sAkShAt) jin bhagavAname.n na to bandha hai na mokSha, tathA uname.n na to koI 1mUrChA hai na koI 2chetanA (kyo.nki dravyasAmAnyakA pUrNa Ashray hai ) .290.
[shlokArtha : — ] in jin bhagavAname.n vAstavame.n dharma aur karmakA prapa.nch nahI.n hai (arthAt sAdhakadashAme.n jo shuddhi aur ashuddhike bhedaprabhed vartate hai.n ve jin bhagavAname.n nahI.n
1 — mUrchChA = abhAnapanA; behoshI; aj~nAnadashA .
2 — chetanA = sabhAnapanA; hosh; j~nAnadashA .
Page 350 of 388
PDF/HTML Page 377 of 415
single page version
kevalibhaTTArakasyAmanaskatvapradyotanametat.h .
bhagavataH paramArhantyalakShmIvirAjamAnasya kevalinaH paramavItarAgasarvaj~nasya IhApUrvaka.n na kimapi vartanam; ataH sa bhagavAn na chehate manaHpravR^itterabhAvAt.h; amanaskAH kevalinaH iti vachanAdvA na tiShThati nopavishati na chehApUrva.n shrIvihArAdika.n karoti . tatastasya hai.n ); rAgake abhAvake kAraN atul - mahimAvanta aise ve (bhagavAn) vItarAgarUpase virAjate hai.n . ve shrImAn (shobhAvanta bhagavAn) nijasukhame.n lIn hai.n, muktirUpI ramaNIke nAth hai.n aur j~nAnajyoti dvArA unho.nne lokake vistArako sarvataH ChA diyA hai . 291 .
gAthA : 175 anvayArtha : — [kevalinaH ] kevalIko [sthAnaniShaNNavihArAH ] kha.De rahanA, baiThanA aur vihAr [IhApUrva.n ] ichChApUrvak [na bhavanti ] nahI.n hote, [tasmAt ] isaliye [ba.ndh na bhavati ] unhe.n bandha nahI.n hai; [mohanIyasya ] mohanIyavash jIvako [sAkShArtham ] indriyaviShayasahitarUpase bandha hotA hai .
TIkA : — yah, kevalI bhaTTArakako manarahitapanekA prakAshan hai (arthAt yahA.N kevalIbhagavAnakA manarahitapanA darshAyA hai ) .
arha.ntayogya param lakShmIse virAjamAn, paramavItarAg sarvaj~na kevalIbhagavAnako ichChApUrvak koI bhI vartan nahI.n hotA; isaliye ve bhagavAn (kuCh) chAhate nahI.n hai.n, kyo.nki manapravR^ittikA abhAv hai; athavA, ve ichChApUrvak kha.De nahI.n rahate, baiThate nahI.n hai.n athavA shrIvihArAdik nahI.n karate, kyo.nki ‘amanaskAH kevalinaH (kevalI manarahit hai.n )’ aisA shAstrakA vachan hai . isaliye un tIrtha.nkar - paramadevako dravyabhAvasvarUp chaturvidh ba.ndh
Page 351 of 388
PDF/HTML Page 378 of 415
single page version
tIrthakaraparamadevasya dravyabhAvAtmakachaturvidhaba.ndho na bhavati . sa cha ba.ndhaH punaH kimartha.n jAtaH kasya sa.nba.ndhashcha ? mohanIyakarmavilAsavijR^i.nbhitaH, akShArthamindriyArtha.n ten sah yaH vartat iti sAkShArtha.n mohanIyasya vashagatAnA.n sAkShArthaprayojanAnA.n sa.nsAriNAmev ba.ndh iti .
mukti shrIlalanAmukhAmbujaraveH saddharmarakShAmaNeH .
(prakR^itiba.ndh, pradeshaba.ndh, sthitiba.ndh aur anubhAgaba.ndh ) nahI.n hotA .
aur, vah ba.ndh (1) kis kAraNase hotA hai tathA (2) kise hotA hai ? (1) bandha mohanIyakarmake vilAsase utpanna hotA hai . (2) ‘akShArtha’ arthAt indriyArtha (indriy – viShay); akShArtha sahit ho vah ‘sAkShArtha’; mohanIyake vash hue, sAkShArthaprayojan ( – indriyaviShayarUp prayojanavAle) sa.nsAriyo.nko hI ba.ndh hotA hai .
isIprakAr (shrImadbhagavatkundakundAchAryadevapraNIt) shrI pravachanasArame.n (44vI.n gAthA dvArA) kahA hai ki : —
‘‘[gAthArtha : — ] un arha.ntabhagava.nto.nko us kAl kha.De rahanA, baiThanA, vihAr aur dharmopadesh striyo.nke mAyAchArakI bhA.Nti, svAbhAvik hI — prayatna binA hI — hote hai.n .’’
[ab is 175vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj shlok kahate hai.n :]
[shlokArtha : — ] devendro.nke Asan kampAyamAn honeke kAraNabhUt mahA keval- j~nAnakA uday hone par, jo muktilakShmIrUpI strIke mukhakamalake sUrya hai.n aur saddharmake
Page 352 of 388
PDF/HTML Page 379 of 415
single page version
Aussa khayeN puNo NiNNAso hoi sesapayaDINa.n .
shuddhajIvasya svabhAvagatiprAptyupAyopanyAso.ayam .
svabhAvagatikriyApariNatasya ShaTakApakramavihInasya bhagavataH siddhakShetrAbhimukhasya dhyAnadhyeyadhyAtR^itatphalaprAptiprayojanavikalpashUnyen svasvarUpAvichalasthitirUpeN paramashukladhyAnen AyuHkarmakShaye jAte vedanIyanAmagotrAbhidhAnasheShaprakR^itInA.n nirnAsho bhavati . shuddhanishchayanayen ve (kevalaj~nAnI purANapuruSh) vAstavame.n agamya mahimAvanta hai.n aur pAparUpI vanako jalAnevAlI agni samAn hai.n .292.
gAthA : 176 anvayArtha : — [punaH ] phi ra (kevalIko) [AyuShaH kShayeN ] Ayuke kShayase [sheShaprakR^itInAm ] sheSh prakR^itiyo.nkA [nirnAshaH ] sampUrNa nAsh [bhavati ] hotA hai; [pashchAt ] phi ra ve [shIghra.n ] shIghra [samayamAtreN ] samayamAtrame.n [lokAgra.n ] lokAgrame.n [prApnoti ] pahu.Nchate hai.n .
TIkA : — yah, shuddha jIvako svabhAvagatikI prApti honeke upAyakA kathan hai .
svabhAvagatikriyArUpase pariNat, Chah 2apakramase rahit, siddhakShetrasammukh bhagavAnako param shukladhyAn dvArA — ki jo (shukladhyAn) dhyAn - dhyey - dhyAtA sambandhI, usakI phalaprApti sambandhI tathA usake prayojan sambandhI vikalpo.nse rahit hai aur nij svarUpame.n
1rakShAmaNi hai.n aise purAN puruShako sarva vartan bhale ho tathApi man sarvathA nahI.n hotA; isaliye
1 rakShAmaNi = Apattiyo.nse athavA pishAch Adise apaneko bachAneke liye pahinA jAnevAlA maNi . (kevalIbhagavAn saddharmakI rakShAke liye — asaddharmase bachaneke liye — rakShAmaNi hai.n .)
2 sa.nsArI jIvako anya bhavame.n jAte samay ‘Chah – dishAo.nme.n gaman’ hotA hai; use ‘‘Chah apakram’’ kahA jAtA hai .
Page 353 of 388
PDF/HTML Page 380 of 415
single page version
svasvarUpe sahajamahimni lIno.api vyavahAreN sa bhagavAn kShaNArdhen lokAgra.n prApnotIti .
pratyakSho.adya stavanaviShayo naiv siddhaH prasiddhaH .
svAtmanyuchchairavichalatayA nishchayenaivamAste ..294..
avichal sthitirUp hai usake dvArA — AyukarmakA kShay hone par, vedanIy, nAm aur gotra nAmakI sheSh prakR^itiyo.nkA sampUrNa nAsh hotA hai (arthAt bhagavAnako shukladhyAn dvArA AyukarmakA kShay hone par sheSh tIn karmo.nkA bhI kShay hotA hai aur siddhakShetrakI or svabhAvagatikriyA hotI hai ) . shuddhanishchayanayase sahajamahimAvAle nij svarUpame.n lIn hone par bhI vyavahArase ve bhagavAn ardha kShaName.n (samayamAtrame.n ) lokAgrame.n pahu.Nchate hai.n .
[ab is 176vI.n gAthAkI TIkA pUrNa karate hue TIkAkAr munirAj tIn shlok kahate hai.n : ]
[shlokArtha : — ] jo Chah apakram sahit hai.n aise bhavavAle jIvo.nke ( – sa.nsAriyo.nke ) lakShaNase siddho.nkA lakShaN bhinna hai, isaliye ve siddha U rdhvagAmI hai.n aur sadA shiv (nirantar sukhI) hai.n .293.
[shlokArtha : — ] bandhakA Chedan honese jinakI atul mahimA hai aise (asharIrI aur lokAgrasthit) siddhabhagavAn ab devo.n aur vidyAdharo.nke pratyakSha stavanakA viShay nahI.n hI hai.n aisA prasiddha hai . ve devAdhidev vyavahArase lokake agrame.n susthit hai.n aur nishchayase nij AtmAme.n jyo.nke tyo.n atyanta avichalarUpase rahate hai.n .294.
[shlokArtha : — ] (dravya, kShetra, kAl, bhav aur bhAv — aise pA.Nch parAvartanarUp)