Niyamsar (Hindi). Gatha: 69.

< Previous Page   Next Page >


Page 134 of 388
PDF/HTML Page 161 of 415

 

नियमसार
[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

अत्र कायगुप्तिस्वरूपमुक्त म्

कस्यापि नरस्य तस्यान्तरंगनिमित्तं कर्म, बंधनस्य बहिरंगहेतुः कस्यापि कायव्यापारः छेदनस्याप्यन्तरंगकारणं कर्मोदयः, बहिरंगकारणं प्रमत्तस्य कायक्रिया मारण- स्याप्यन्तरंगहेतुरांतर्यक्षयः, बहिरंगकारणं कस्यापि कायविकृतिः आकुंचनप्रसारणादिहेतुः संहरणविसर्पणादिहेतुसमुद्घातः एतासां कायक्रियाणां निवृत्तिः कायगुप्तिरिति

(अनुष्टुभ्)
मुक्त्वा कायविकारं यः शुद्धात्मानं मुहुर्मुहुः
संभावयति तस्यैव सफलं जन्म संसृतौ ।।9।।
जा रायादिणियत्ती मणस्स जाणीहि तं मणोगुत्ती
अलियादिणियत्तिं वा मोणं वा होइ वइगुत्ती ।।9।।

(मार डालना), आकुञ्चन (संकोचना) [तथा ] तथा [प्रसारणादीनि ] प्रसारण (विस्तारना) इत्यादि [कायक्रियानिवृत्तिः ] कायक्रियाओंकी निवृत्तिको [कायगुप्तिः इति निर्दिष्टा ] कायगुप्ति कहा है टीका :यहाँ कायगुप्तिका स्वरूप कहा है

किसी पुरुषको बन्धनका अन्तरंग निमित्त कर्म है, बन्धनका बहिरंग हेतु किसीका कायव्यापार है; छेदनका भी अन्तरंग कारण कर्मोदय है, बहिरंग कारण प्रमत्त जीवकी कायक्रिया है; मारणका भी अन्तरंग हेतु आंतरिक (निकट) सम्बन्धका (आयुष्यका) क्षय है, बहिरंग कारण किसीकी कायविकृति है; आकुंचन, प्रसारण आदिका हेतु संकोचविस्तारादिकके हेतुभूत समुद्घात है इन कायक्रियाओंकी निवृत्ति वह कायगुप्ति है

[अब ६८वीं गाथाकी टीका पूर्ण करते हुए टीकाकार मुनिराज श्लोक कहते हैं : ]

[श्लोेकार्थ : ] कायविकारको छोड़कर जो पुनः पुनः शुद्धात्माकी संभावना (सम्यक् भावना) करता है, उसीका जन्म संसारमें सफल है ९३

हो रागकी निवृत्ति मनसे नियत मनगुप्ति वही
होवे असत्य - निवृत्ति अथवा मौन वचगुप्ति कही ।।६९।।

१३४ ]