Niyamsar (Hindi). Gatha: 170.

< Previous Page   Next Page >


Page 342 of 388
PDF/HTML Page 369 of 415

 

नियमसार
[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
णाणं जीवसरूवं तम्हा जाणेइ अप्पगं अप्पा
अप्पाणं ण वि जाणदि अप्पादो होदि विदिरित्तं ।।१७०।।
ज्ञानं जीवस्वरूपं तस्माज्जानात्यात्मकं आत्मा
आत्मानं नापि जानात्यात्मनो भवति व्यतिरिक्त म् ।।१७०।।

अत्र ज्ञानस्वरूपो जीव इति वितर्केणोक्त :

इह हि ज्ञानं तावज्जीवस्वरूपं भवति, ततो हेतोरखंडाद्वैतस्वभावनिरतं निरतिशयपरमभावनासनाथं मुक्ति सुंदरीनाथं बहिर्व्यावृत्तकौतूहलं निजपरमात्मानं जानाति कश्चिदात्मा भव्यजीव इति अयं खलु स्वभाववादः अस्य विपरीतो वितर्कः स खलु विभाववादः प्राथमिकशिष्याभिप्रायः कथमिति चेत्, पूर्वोक्त स्वरूपमात्मानं खलु न जानात्यात्मा, स्वरूपाव-

गाथा : १७० अन्वयार्थ :[ज्ञानं ] ज्ञान [जीवस्वरूपं ] जीवका स्वरूप है, [तस्मात् ] इसलिये [आत्मा ] आत्मा [आत्मकं ] आत्माको [जानाति ] जानता है; [आत्मानं न अपि जानाति ] यदि ज्ञान आत्माको न जाने तो [आत्मनः ] आत्मासे [व्यतिरिक्तम् ] व्यतिरिक्त (पृथक् ) [भवति ] सिद्ध हो !

टीका :यहाँ (इस गाथामें ) ‘जीव ज्ञानस्वरूप है’ ऐसा वितर्कसे (दलीलसे ) कहा है

प्रथम तो, ज्ञान वास्तवमें जीवका स्वरूप है; उस हेतुसे, जो अखण्ड अद्वैत स्वभावमें लीन है, जो निरतिशय परम भावना सहित है, जो मुक्तिसुन्दरीका नाथ है और बाह्यमें जिसने है ) ऐसे निज परमात्माको कोई आत्माभव्य जीवजानता है ऐसा यह वास्तवमें स्वभाववाद है इससे विपरीत वितर्क (विचार ) वह वास्तवमें विभाववाद है, प्राथमिक शिष्यका अभिप्राय है

है ज्ञान जीवस्वरूप, इससे जीव जाने जीवको
निजको न जाने ज्ञान तो वह आतमासे भिन्न हो ।।१७०।।

३४२ ]

कौतूहल व्यावृत्त किया है (अर्थात् बाह्य पदार्थों सम्बन्धी कुतूहलका जिसने अभाव किया

१-निरतिशय = कोई दूसरा जिससे बढ़कर नहीं है ऐसी; अनुत्तम; श्रेष्ठ; अद्वितीय

२ कौतूहल = उत्सुकता; आश्चर्य; कौतुक