ସ୍ଥିତଃ ସଂତିଷ୍ଠତି . ଯଥୋଷ୍ଣସ୍ଵରୂପସ୍ଯାଗ୍ନେଃ ସ୍ଵରୂପମଗ୍ନିଃ କିଂ ଜାନାତି, ତଥୈଵ ଜ୍ଞାନଜ୍ଞେଯଵିକଲ୍ପା- ଭାଵାତ୍ ସୋଽଯମାତ୍ମାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତି . ହଂହୋ ପ୍ରାଥମିକଶିଷ୍ଯ ଅଗ୍ନିଵଦଯମାତ୍ମା କିମଚେତନଃ . କିଂ ବହୁନା . ତମାତ୍ମାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ନ ଜାନାତି ଚେଦ୍ ଦେଵଦତ୍ତରହିତପରଶୁଵତ୍ ଇଦଂ ହି ନାର୍ଥକ୍ରିଯାକାରି, ଅତ ଏଵ ଆତ୍ମନଃ ସକାଶାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଭଵତି . ତନ୍ନ ଖଲୁ ସମ୍ମତଂ ସ୍ଵଭାଵଵାଦିନାମିତି .
ଵହ (ଵିପରୀତ ଵିତର୍କ — ପ୍ରାଥମିକ ଶିଷ୍ଯକା ଅଭିପ୍ରାଯ ) କିସପ୍ରକାର ହୈ ? (ଵହ ଇସପ୍ରକାର ହୈ : — ) ‘ପୂର୍ଵୋକ୍ତସ୍ଵରୂପ (ଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପ ) ଆତ୍ମାକୋ ଆତ୍ମା ଵାସ୍ତଵମେଂ ଜାନତା ନହୀଂ ହୈ, ସ୍ଵରୂପମେଂ ଅଵସ୍ଥିତ ରହତା ହୈ ( – ଆତ୍ମାମେଂ ମାତ୍ର ସ୍ଥିତ ରହତା ହୈ ) . ଜିସପ୍ରକାର ଉଷ୍ଣତାସ୍ଵରୂପ ଅଗ୍ନିକେ ସ୍ଵରୂପକୋ (ଅର୍ଥାତ୍ ଅଗ୍ନିକୋ ) କ୍ଯା ଅଗ୍ନି ଜାନତୀ ହୈ ? (ନହୀଂ ହୀ ଜାନତୀ . ) ଉସୀପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନଜ୍ଞେଯ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଵିକଲ୍ପକେ ଅଭାଵସେ ଯହ ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାମେଂ (ମାତ୍ର ) ସ୍ଥିତ ରହତା ହୈ ( – ଆତ୍ମାକୋ ଜାନତା ନହୀଂ ହୈ ) .’
(ଉପରୋକ୍ତ ଵିତର୍କକା ଉତ୍ତର : — ) ‘ହେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିଷ୍ଯ ! ଅଗ୍ନିକୀ ଭାଁତି କ୍ଯା ଯହ ଆତ୍ମା ଅଚେତନ ହୈ (କି ଜିସସେ ଵହ ଅପନେକୋ ନ ଜାନେ ) ? ଅଧିକ କ୍ଯା କହା ଜାଯେ ? (ସଂକ୍ଷେପମେଂ, ) ଯଦି ଉସ ଆତ୍ମାକୋ ଜ୍ଞାନ ନ ଜାନେ ତୋ ଵହ ଜ୍ଞାନ, ଦେଵଦତ୍ତ ରହିତ କୁଲ୍ହାଡ଼ୀକୀ ଭାଁତି, ❃
(ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାନ ଔର ଆତ୍ମାକୀ ସର୍ଵଥା ଭିନ୍ନତା ତୋ ) ଵାସ୍ତଵମେଂ ସ୍ଵଭାଵଵାଦିଯୋଂକୋ ସଂମତ ନହୀଂ ହୈ . (ଇସଲିଯେ ନିର୍ଣଯ କର କି ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାକୋ ଜାନତା ହୈ . )’
ଇସୀପ୍ରକାର (ଆଚାର୍ଯଵର ) ଶ୍ରୀ ଗୁଣଭଦ୍ରସ୍ଵାମୀନେ (ଆତ୍ମାନୁଶାସନମେଂ ୧୭୪ଵେଂ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ଵାରା ) କହା ହୈ କି : —
‘‘[ଶ୍ଲୋକାର୍ଥ : — ] ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନସ୍ଵଭାଵ ହୈ; ସ୍ଵଭାଵକୀ ପ୍ରାପ୍ତି ଵହ ଅଚ୍ଯୁତି ❃ ଅର୍ଥକ୍ରିଯାକାରୀ = ପ୍ରଯୋଜନଭୂତ କ୍ରିଯା କରନେଵାଲା . (ଜିସପ୍ରକାର ଦେଵଦତ୍ତକେ ବିନା ଅକେଲୀ କୁଲ୍ହାଡ଼ୀ