ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਂਤਿਸ਼੍ਠਤਿ . ਯਥੋਸ਼੍ਣਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮਗ੍ਨਿਃ ਕਿਂ ਜਾਨਾਤਿ, ਤਥੈਵ ਜ੍ਞਾਨਜ੍ਞੇਯਵਿਕਲ੍ਪਾ- ਭਾਵਾਤ੍ ਸੋਯਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਿ ਤਿਸ਼੍ਠਤਿ . ਹਂਹੋ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਗ੍ਨਿਵਦਯਮਾਤ੍ਮਾ ਕਿਮਚੇਤਨਃ . ਕਿਂ ਬਹੁਨਾ . ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਚੇਦ੍ ਦੇਵਦਤ੍ਤਰਹਿਤਪਰਸ਼ੁਵਤ੍ ਇਦਂ ਹਿ ਨਾਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਿ, ਅਤ ਏਵ ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ . ਤਨ੍ਨ ਖਲੁ ਸਮ੍ਮਤਂ ਸ੍ਵਭਾਵਵਾਦਿਨਾਮਿਤਿ .
ਵਹ (ਵਿਪਰੀਤ ਵਿਤਰ੍ਕ — ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਕਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ) ਕਿਸਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ ? (ਵਹ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : — ) ‘ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪ (ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਰੂਪ ) ਆਤ੍ਮਾਕੋ ਆਤ੍ਮਾ ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਜਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸ੍ਵਰੂਪਮੇਂ ਅਵਸ੍ਥਿਤ ਰਹਤਾ ਹੈ ( – ਆਤ੍ਮਾਮੇਂ ਮਾਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤ ਰਹਤਾ ਹੈ ) . ਜਿਸਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ਼੍ਣਤਾਸ੍ਵਰੂਪ ਅਗ੍ਨਿਕੇ ਸ੍ਵਰੂਪਕੋ (ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਅਗ੍ਨਿਕੋ ) ਕ੍ਯਾ ਅਗ੍ਨਿ ਜਾਨਤੀ ਹੈ ? (ਨਹੀਂ ਹੀ ਜਾਨਤੀ . ) ਉਸੀਪ੍ਰਕਾਰ ਜ੍ਞਾਨਜ੍ਞੇਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਵਿਕਲ੍ਪਕੇ ਅਭਾਵਸੇ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਆਤ੍ਮਾਮੇਂ (ਮਾਤ੍ਰ ) ਸ੍ਥਿਤ ਰਹਤਾ ਹੈ ( – ਆਤ੍ਮਾਕੋ ਜਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ) .’
(ਉਪਰੋਕ੍ਤ ਵਿਤਰ੍ਕਕਾ ਉਤ੍ਤਰ : — ) ‘ਹੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ! ਅਗ੍ਨਿਕੀ ਭਾਁਤਿ ਕ੍ਯਾ ਯਹ ਆਤ੍ਮਾ ਅਚੇਤਨ ਹੈ (ਕਿ ਜਿਸਸੇ ਵਹ ਅਪਨੇਕੋ ਨ ਜਾਨੇ ) ? ਅਧਿਕ ਕ੍ਯਾ ਕਹਾ ਜਾਯੇ ? (ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਮੇਂ, ) ਯਦਿ ਉਸ ਆਤ੍ਮਾਕੋ ਜ੍ਞਾਨ ਨ ਜਾਨੇ ਤੋ ਵਹ ਜ੍ਞਾਨ, ਦੇਵਦਤ੍ਤ ਰਹਿਤ ਕੁਲ੍ਹਾੜੀਕੀ ਭਾਁਤਿ, ❃
(ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨ ਔਰ ਆਤ੍ਮਾਕੀ ਸਰ੍ਵਥਾ ਭਿਨ੍ਨਤਾ ਤੋ ) ਵਾਸ੍ਤਵਮੇਂ ਸ੍ਵਭਾਵਵਾਦਿਯੋਂਕੋ ਸਂਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ . (ਇਸਲਿਯੇ ਨਿਰ੍ਣਯ ਕਰ ਕਿ ਜ੍ਞਾਨ ਆਤ੍ਮਾਕੋ ਜਾਨਤਾ ਹੈ . )’
ਇਸੀਪ੍ਰਕਾਰ (ਆਚਾਰ੍ਯਵਰ ) ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਣਭਦ੍ਰਸ੍ਵਾਮੀਨੇ (ਆਤ੍ਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਮੇਂ ੧੭੪ਵੇਂ ਸ਼੍ਲੋਕ ਦ੍ਵਾਰਾ ) ਕਹਾ ਹੈ ਕਿ : —
‘‘[ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਥ : — ] ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਭਾਵ ਹੈ; ਸ੍ਵਭਾਵਕੀ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿ ਵਹ ਅਚ੍ਯੁਤਿ ❃ ਅਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰੀ = ਪ੍ਰਯੋਜਨਭੂਤ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰਨੇਵਾਲਾ . (ਜਿਸਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਵਦਤ੍ਤਕੇ ਬਿਨਾ ਅਕੇਲੀ ਕੁਲ੍ਹਾੜੀ