Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ശ്രീ ദിഗംബര ജൈന സ്വാധ്യായമംദിര ട്രസ്ട, സോനഗഢ - ൩൬൪൨൫൦
समयस्तावत्पर्यायः । कस्मात् । विनश्वरत्वात् । तथा चोक्तं समयस्य विनश्वरत्वम् — ‘‘समओ
उप्पण्णध्वंसी’’ इति । स च पर्यायो द्रव्यं विना न भवति । कस्य द्रव्यस्य भवतीति विचार्यते
यदि पुद्गलद्रव्यस्य पर्यायो भवति तर्हि पुद्गलपरमाणुपिण्डनिष्पन्नघटादयो यथा मूर्ता भवन्ति तथा
अणोरण्वन्तरव्यतिक्रमणाज्जातः समयः, चक्षुःसंपुटविघटनाज्जातो निमिषः, जलभाजनहस्तादि-
व्यापाराज्जाता घटिका, आदित्यबिम्बदर्शनाज्जातो दिवसः, इत्यादि कालपर्याया मूर्ता दृष्टिविषयाः
प्राग्भवन्ति । कस्मात् । पुद्गलद्रव्योपादानकारणजातत्वाद् घटादिवत् इति । तथा चोक्त म् ।
उपादानकारणसदृशं कार्यं भवति मृत्पिण्डाद्युपादानकारणजनितघटादिवदेव न च तथा
समयनिमिषघटिकादिवसादिकालपर्याया मूर्ता दृश्यन्ते । यैः पुनः पुद्गलपरमाणुमन्दगतिगमन-
श्रीपंचास्तिकायमें कहा है ‘‘समओ उप्पण्णपद्धंसी’’ अर्थात् समय उत्पन्न होता है और नाश होता
है । इससे जानते हैं कि समय पर्याय द्रव्यके बिना हो नहीं सकता । किस द्रव्यका पर्याय है,
इस पर अब विचार करना चाहिये । यदि पुद्गलद्रव्यकी पर्याय मानी जावे, तो जैसे पुद्गल
परमाणुओंसे उत्पन्न हुए घटादि मूर्तीक हैं, वैसे समय भी मूर्तीक होना चाहिये, परंतु समय
अमूर्तीक है, इसलिये पुद्गलकी पर्याय तो नहीं है । पुद्गलपरमाणु आकाशके एक प्रदेशसे दूसरे
प्रदेशको जब गमन होता है, सो समय – पर्याय कालकी है, पुद्गलपरमाणुके निमित्तसे होती हैं,
नेत्रोंका मिलना तथा विघटना उससे निमेष होता है, जल – पात्र तथा हस्तादिके व्यापारसे घटिका
होती है, और सूर्यबिम्बके उदयसे दिन होता है, इत्यादि कालकी पर्याय हैं, पुद्गलद्रव्यके
निमित्तसे होती हैं, पुद्गल इन पर्यायोंका मूलकारण नहीं है, मूलकारण काल है । जो पुद्गल
मूलकारण होता तो समयादिक मूर्तीक होते । जैसे मूर्तीक मिट्टीके ढेलेसे उत्पन्न घड़े वगैर मूर्तीक
വിനശ്വരപണും കഹ്യും ഛേ ‘समओ उप्पणध्वंसी’ (അര്ഥ: — സമയ ‘ഉത്പന്നധ്വംസീ ഛേ – സമയ ഉത്പന്ന ഥായ
ഛേ അനേ നാശ പാമേ ഛേ.)
വളീ, തേ പര്യായ ദ്രവ്യ വിനാ ഹോതോ നഥീ. തോ ഹവേ സമയ കയാ ദ്രവ്യനോ പര്യായ ഛേ തേ വിചാരീഏ.
ജോ സമയ പുദ്ഗലദ്രവ്യനോ പര്യായ ഹോയ തോ പുദ്ഗലപരമാണുപിംഡഥീ ബനേല ഘടാദി ജേവീ രീതേ മൂര്ത ഹോയ
ഛേ തേവീ രീതേ ഏക പ്രദേശഥീ ബീജാ പ്രദേശ സുധീ പരമാണുനാ ഗമനഥീ ഉത്പന്ന ഥതോ സമയ, ആംഖനാ
ബീഡവാ-ഉഘഡവാഥീ ഉത്പന്ന ഥതോ നിമിഷ, ജലഭാജന അനേ ഹസ്താദി വ്യാപാരഥീ ഉത്പന്ന ഥതീ ഘഡീ,
സൂര്യനാ ബിംബനാ ഉദയഥീ ഉത്പന്ന ഥതോ ദിവസ ഇത്യാദി കാളപര്യായോ മൂര്ത ഹോവാ ജോഈഏ, അനേ മൂര്ത
ഹോവാഥീ ദ്രഷ്ടിനാ വിഷയ ഥവാ ജോഈഏ, കാരണ കേ തേഓ പുദ്ഗലദ്രവ്യനാ ഉപാദാന കാരണഥീ ഉത്പന്ന
ഥയേലാ മാന്യാ ഛേ. വളീ കഹ്യും ഛേ കേ – ‘उपादानकारणसदृशं कार्यं भवति’ ഉപാദാന കാരണനാ ജേവും ജ കാര്യ
ഥായ ഛേ. ജേവീ രീതേ മാടീനാ പിംഡാദി ഉപാദാന കാരണ ജേവും ഘടാദി കാര്യ മൂര്ത ഥായ ഛേ, പണ തേ പ്രമാണേ
സമയ, നിമിഷ, ഘഡീ, ദിവസ ആദി കാളപര്യായോ മൂര്ത ജോവാമാം ആവതാ നഥീ.
അധികാര-൨ : ദോഹാ-൨൧ ]പരമാത്മപ്രകാശ: [ ൨൩൯