Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ശ്രീ ദിഗംബര ജൈന സ്വാധ്യായമംദിര ട്രസ്ട, സോനഗഢ - ൩൬൪൨൫൦
यदि व्रतस्योपरि रागतात्पर्यं नास्ति तर्हि व्रतं निषिद्धमिति । भगवानाह । व्रतं कोऽर्थः ।
सर्वनिवृत्तिपरिणामः । तथा चोक्त म् — ‘‘हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो विरतिर्व्रतम्’’ अथवा ।
‘‘रागद्वेषौ प्रवृत्तिः स्यान्निवृत्तिस्तन्निषेधनम् । तौ च बाह्यार्थसंबन्धौ तस्मात्तांस्तु परित्यजेत् ।।’’
प्रसिद्धं पुनरहिंसादिव्रतं एकदेशेन व्यवहारेणेति । कथमेकदेशव्रतमिति चेत् । तथाहि । जीवघाते
निवृत्तिर्जीवदयाविषये प्रवृत्तिः, असत्यवचनविषये निवृत्तिः सत्यवचनविषये प्रवृत्तिः, अदत्तादान-
विषये निवृत्तिः दत्तादानविषये प्रवृत्तिरित्यादिरूपेणैकदेशं व्रतम् । रागद्वेषरूपसंकल्प-
विकल्पकल्लोलमालारहिते त्रिगुप्तिगुप्तपरमसमाधौ पुनः शुभाशुभत्यागात्परिपूर्णं व्रतं भवतीति ।
നിവൃത്തിനാ പരിണാമ ഥവാ തേ വ്രത ഛേ. കഹ്യും പണ ഛേ കേ ‘‘हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यः विरतिर्व्रतम् ।’’
(തത്ത്വാര്ഥ സൂത്ര അ. ൭ സൂ. ൧) (അര്ഥ: — ഹിംസാ, ജൂഠ, ചോരീ, മൈഥുന അനേ പരിഗ്രഹഥീ നിവൃത്ത
ഥവും തേ വ്രത ഛേ) അഥവാ ‘‘रागद्वेषौ प्रवृत्तिः स्यान्निवृत्तिस्तन्निषेधनम् । तौ च बाह्यार्थसंबन्धौ तस्मात्तांस्तु
परित्यजेत् ।।’’ ആത്മാനുശാസന ൨൩൭) (അര്ഥ: — രാഗ-ദ്വേഷ ബന്നേ പ്രവൃത്തി ഛേ അനേ തേ ബന്നേനോ
അഭാവ തേ നിവൃത്തി ഛേ. വളീ ആ ബന്നേ ബാഹ്യ പദാര്ഥനാ സംബംധഥീ ഥായ ഛേ തേഥീ രാഗ അനേ
ദ്വേഷ ഏ ബന്നേനേ ഛോഡവാ ജോഈഏ.)
വളീ, ഏകദേശവ്യവഹാരനയനീ അപേക്ഷാഏ അഹിംസാദി വ്രതോ പ്രസിദ്ധ ഛേ. ഏകദേശവ്രത കേവീ
രീതേ? ആ പ്രമാണേ-ജീവഹിംസാഥീ നിവൃത്തി അനേ ജീവദയാമാം പ്രവൃത്തി, അസത്യ വചനഥീ നിവൃത്തി
അനേ സത്യ വചനമാം പ്രവൃത്തി അദത്താദാനഥീ നിവൃത്തി അനേ ദത്താദാനമാം പ്രവൃത്തി, ഇത്യാദി സ്വരൂപേ
ഏകദേശവ്രത ഛേ. രാഗ-ദ്വേഷരൂപ സംകല്പ-വികല്പനീ തരംഗമാളാഥീ രഹിത ത്രണ ഗുപ്തിഥീ ഗുപ്ത പരമ
൩൦൪ ]യോഗീന്ദുദേവവിരചിത: [ അധികാര-൨ : ദോഹാ-൫൨
परिणाम होना । ऐसा ही अन्य ग्रंथोंमें भी ‘‘रागद्वेषौ’’ इत्यादिसे कहा है । अर्थ यह है कि राग
और द्वेष दोनों प्रवृत्तियाँ हैं, तथा इनका निषेध वह निवृत्ति है । ये दोनों अपने नहीं हैं, अन्य
पदार्थके संबंधसे हैं । इसलिये इन दोनोंको छोड़े । अथवा ‘‘हिंसानृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्यो
विरतिर्व्रतं’’ ऐसा कहा गया है । इसका अर्थ यह है, कि प्राणियोंको पीड़ा देना, झूठ वचन
बोलना, परधन हरना, कुशीलका सेवन और परिग्रह इनसे जो विरक्त होना, वही व्रत है । ये
अहिंसादि व्रत प्रसिद्ध हैं, वे व्यवहारनयकर एकदेशरूप व्रत हैं । यही दिखलाते हैं — जीवघातमें
निवृत्ति, जीवदयामें प्रवृत्ति, असत्य वचनमें निवृत्ति, सत्य वचनमें प्रवृत्ति, अदत्तादान (चोरी)
से निवृत्ति, अचौर्यमें प्रवृत्ति इत्यादि स्वरूपसे एकदेशव्रत कहा जाता है, और राग-द्वेषरूप
संकल्प विकल्पोंकी कल्लोलोंसे रहित तीन गुप्तिसे गुप्त समाधिमें शुभाशुभके त्यागसे परिपूर्ण व्रत
होता है । अर्थात् अशुभकी निवृत्ति और शुभकी प्रवृत्तिरूप एकदेशव्रत और शुभ, अशुभ दोनोंका
ही त्याग होना वह पूर्ण व्रत है । इसलिये प्रथम अवस्थामें व्रतका निषेध नहीं है एकदेश व्रत
है, और पूर्ण अवस्थामें सर्वदेश व्रत है । यहाँ पर कोई यदि प्रश्न करे, कि व्रतसे क्या प्रयोजन ?