Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ଶ୍ରୀ ଦିଗଂବର ଜୈନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯମଂଦିର ଟ୍ରସ୍ଟ, ସୋନଗଢ - ୩୬୪୨୫୦
कालं मन्यस्व द्रव्यं त्वं वर्तनालक्षणं एतत् ।
रत्नानां राशिः विभिन्नः यथा तस्य अणूनां तथा भेदः ।।२१।।
कालु इत्यादि । कालु कालं मुणिज्जहि मन्यस्व जानीहि । किं जानीहि । दव्वु कालसंज्ञं
द्रव्यम् । कथंभूतम् । वट्टण-लक्खणु वर्तनालक्षणं स्वयमेव परिणममाणानां द्रव्याणां
बहिरङ्गसहकारिकारणम् । किंवदिति चेत् । कुम्भकारचक्रस्याधस्तनशिलावदिति । एउ एतत्
प्रत्यक्षीभूतं तस्य कालद्रव्यस्यासंख्येयप्रमितस्य परस्परभेदविषये दृष्टान्तमाह । रयणहं रासि रत्नानां
राशिः । कथंभूतः । विभिण्ण विभिन्नः विशेषेण स्वरूपव्यवधानेन भिन्नः जिम यथा तसु तस्य
कालद्रव्यस्य अणुयहं अणूनां कालाणूनां तह तथा भेउ भेदः इति । अत्राह शिष्यः । समय
एव निश्चयकालः, अन्यन्निश्चयकालसंज्ञं कालद्रव्यं नास्ति । अत्र परिहारमाह ।
गाथा – २१
अन्वयार्थ : — [त्वं ] हे भव्य, तू [एतत् ] इस प्रत्यक्षरूप [वर्तनालक्षणं ]
वर्तनालक्षणवालेको [कालं ] कालद्रव्य [मन्यस्व ] जान अर्थात् अपने आप परिणमते हुए
द्रव्योंको कुम्हारके चक्रकी नीचेकी सिलाकी तरह जो बहिरंग सहकारीकारण है, यह कालद्रव्य
असंख्यात प्रदेशप्रमाण है । [यथा ] जैसे [रत्नानां राशिः ] रत्नोंकी राशि [विभिन्नः ] जुदारूप
है, सब रत्न जुदा जुदा रहते हैं — मिलते नहीं हैं, [यथा ] उसी तरह [तस्य ] उस कालके
[अणूनां ] कालकी अणुओंका [भेदः ] भेद है ।
भावार्थ : — एक कालाणुसे दूसरा कालाणु नहीं मिलता । यहाँ पर शिष्यने प्रश्न किया
कि समय ही निश्चयकाल है, अन्य निश्चयकाल नामवाला द्रव्य नहीं है ? इसका समाधान
श्रीगुरु करते हैं । समय वह कालद्रव्यकी पर्याय है, क्योंकि विनाशको पाता है । ऐसा ही
ଭାଵାର୍ଥ: — ହେ ଭଵ୍ଯ! ଵର୍ତନାଲକ୍ଷଣଵାଳୁଂ ଆ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ କାଳ ନାମନୁଂ ଦ୍ରଵ୍ଯ ତୁଂ ଜାଣ. ଅର୍ଥାତ୍
ଜେଵୀ ରୀତେ କୁଂଭାରନା ଚାକନେ ତେନେ ଫରଵାମାଂ ନୀଚେନା ପଥ୍ଥରନୁଂ ପଡ ବହିରଂଗ ସହକାରୀ କାରଣ ଛେ ତେଵୀ
ରୀତେ ସ୍ଵଯମେଵ ପରିଣମତାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯୋନେ ତେନା ପରିଣମନମାଂ କାଳ ଦ୍ରଵ୍ଯ ବହିରଂଗ ସହକାରୀ କାରଣ ଛେ.
କାଳଦ୍ରଵ୍ଯନା ଅସଂଖ୍ଯ ପ୍ରଦେଶୋନା ପରସ୍ପର ଭେଦନା ଵିଷଯମାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାଂତ କହେ ଛେ. ଜେଵୀ ରୀତେ ରତ୍ନୋନୀ
ରାଶି ଵିଭିନ୍ନ ଛେ. ବଧା ରତ୍ନୋ ପୋତପୋତାନାଂ ଵିଶେଷ ସ୍ଵରୂପଵ୍ଯଵଧାନଥୀ (ସ୍ଵରୂପନୀ ଭିନ୍ନତାଥୀ) ଜୁଦାଂ
ଜୁଦାଂ ଛେ – ତେଵୀ ରୀତେ କାଳଦ୍ରଵ୍ଯନା ଅସଂଖ୍ଯ ଜେଟଲା କାଲାଣୁଓ ପରସ୍ପର ଜୁଦା ଛେ.
ପ୍ରଶ୍ନନ: — ସମଯ ଜ ନିଶ୍ଚଯକାଳ ଛେ, ଅନ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯକାଳ ନାମନୁଂ ଦ୍ରଵ୍ଯ ନଥୀ.
ତେନୋ ପରିହାର: — ସମଯ ତୋ ଵିନଶ୍ଵର ହୋଵାଥୀ ପର୍ଯାଯ ଛେ (ଶ୍ରୀ ପଂଚାସ୍ତିକାଯମାଂ) ସମଯନୁଂ
୨୩୮ ]ଯୋଗୀନ୍ଦୁଦେଵଵିରଚିତ: [ ଅଧିକାର-୨ : ଦୋହା-୨୧