Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
कालं मन्यस्व द्रव्यं त्वं वर्तनालक्षणं एतत् ।
रत्नानां राशिः विभिन्नः यथा तस्य अणूनां तथा भेदः ।।२१।।
कालु इत्यादि । कालु कालं मुणिज्जहि मन्यस्व जानीहि । किं जानीहि । दव्वु कालसंज्ञं
द्रव्यम् । कथंभूतम् । वट्टण-लक्खणु वर्तनालक्षणं स्वयमेव परिणममाणानां द्रव्याणां
बहिरङ्गसहकारिकारणम् । किंवदिति चेत् । कुम्भकारचक्रस्याधस्तनशिलावदिति । एउ एतत्
प्रत्यक्षीभूतं तस्य कालद्रव्यस्यासंख्येयप्रमितस्य परस्परभेदविषये दृष्टान्तमाह । रयणहं रासि रत्नानां
राशिः । कथंभूतः । विभिण्ण विभिन्नः विशेषेण स्वरूपव्यवधानेन भिन्नः जिम यथा तसु तस्य
कालद्रव्यस्य अणुयहं अणूनां कालाणूनां तह तथा भेउ भेदः इति । अत्राह शिष्यः । समय
एव निश्चयकालः, अन्यन्निश्चयकालसंज्ञं कालद्रव्यं नास्ति । अत्र परिहारमाह ।
गाथा – २१
अन्वयार्थ : — [त्वं ] हे भव्य, तू [एतत् ] इस प्रत्यक्षरूप [वर्तनालक्षणं ]
वर्तनालक्षणवालेको [कालं ] कालद्रव्य [मन्यस्व ] जान अर्थात् अपने आप परिणमते हुए
द्रव्योंको कुम्हारके चक्रकी नीचेकी सिलाकी तरह जो बहिरंग सहकारीकारण है, यह कालद्रव्य
असंख्यात प्रदेशप्रमाण है । [यथा ] जैसे [रत्नानां राशिः ] रत्नोंकी राशि [विभिन्नः ] जुदारूप
है, सब रत्न जुदा जुदा रहते हैं — मिलते नहीं हैं, [यथा ] उसी तरह [तस्य ] उस कालके
[अणूनां ] कालकी अणुओंका [भेदः ] भेद है ।
भावार्थ : — एक कालाणुसे दूसरा कालाणु नहीं मिलता । यहाँ पर शिष्यने प्रश्न किया
कि समय ही निश्चयकाल है, अन्य निश्चयकाल नामवाला द्रव्य नहीं है ? इसका समाधान
श्रीगुरु करते हैं । समय वह कालद्रव्यकी पर्याय है, क्योंकि विनाशको पाता है । ऐसा ही
ਭਾਵਾਰ੍ਥ: — ਹੇ ਭਵ੍ਯ! ਵਰ੍ਤਨਾਲਕ੍ਸ਼ਣਵਾਲ਼ੁਂ ਆ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਕਾਲ਼ ਨਾਮਨੁਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਤੁਂ ਜਾਣ. ਅਰ੍ਥਾਤ੍
ਜੇਵੀ ਰੀਤੇ ਕੁਂਭਾਰਨਾ ਚਾਕਨੇ ਤੇਨੇ ਫਰਵਾਮਾਂ ਨੀਚੇਨਾ ਪਥ੍ਥਰਨੁਂ ਪਡ ਬਹਿਰਂਗ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਛੇ ਤੇਵੀ
ਰੀਤੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪਰਿਣਮਤਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਨੇ ਤੇਨਾ ਪਰਿਣਮਨਮਾਂ ਕਾਲ਼ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਬਹਿਰਂਗ ਸਹਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਛੇ.
ਕਾਲ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਾ ਅਸਂਖ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋਨਾ ਪਰਸ੍ਪਰ ਭੇਦਨਾ ਵਿਸ਼ਯਮਾਂ ਦ੍ਰਸ਼੍ਟਾਂਤ ਕਹੇ ਛੇ. ਜੇਵੀ ਰੀਤੇ ਰਤ੍ਨੋਨੀ
ਰਾਸ਼ਿ ਵਿਭਿਨ੍ਨ ਛੇ. ਬਧਾ ਰਤ੍ਨੋ ਪੋਤਪੋਤਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ੍ਵਰੂਪਵ੍ਯਵਧਾਨਥੀ (ਸ੍ਵਰੂਪਨੀ ਭਿਨ੍ਨਤਾਥੀ) ਜੁਦਾਂ
ਜੁਦਾਂ ਛੇ – ਤੇਵੀ ਰੀਤੇ ਕਾਲ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਾ ਅਸਂਖ੍ਯ ਜੇਟਲਾ ਕਾਲਾਣੁਓ ਪਰਸ੍ਪਰ ਜੁਦਾ ਛੇ.
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਨ: — ਸਮਯ ਜ ਨਿਸ਼੍ਚਯਕਾਲ਼ ਛੇ, ਅਨ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਕਾਲ਼ ਨਾਮਨੁਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਥੀ.
ਤੇਨੋ ਪਰਿਹਾਰ: — ਸਮਯ ਤੋ ਵਿਨਸ਼੍ਵਰ ਹੋਵਾਥੀ ਪਰ੍ਯਾਯ ਛੇ (ਸ਼੍ਰੀ ਪਂਚਾਸ੍ਤਿਕਾਯਮਾਂ) ਸਮਯਨੁਂ
੨੩੮ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੨੧