Shri Digambar Jain Swadhyay Mandir Trust, Songadh - 364250
ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗਂਬਰ ਜੈਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਮਂਦਿਰ ਟ੍ਰਸ੍ਟ, ਸੋਨਗਢ - ੩੬੪੨੫੦
੫੨੨ ]ਯੋਗੀਨ੍ਦੁਦੇਵਵਿਰਚਿਤ: [ ਅਧਿਕਾਰ-੨ : ਦੋਹਾ-੧੯੨
विषयकषायानपि निर्दल्य ये न समाधिं कुर्वन्ति ।
ते परमात्मनः योगिन् नैव आराधका भवन्ति ।।१९२।।
जे ये केचन ण करंति न कुर्वन्ति । कम् । समाहि त्रिगुप्तिगुप्त परमसमाधिम् । किं
कृत्वा पूर्वम् । णिद्दलिवि निर्मूल्य । कानपि विषय-कसाय वि निर्विषयकषायात्
शुद्धात्मतत्त्वात् प्रतिपक्षभूतान् विषयकषायानपि ते णवि आराहय होंति ते नैवाराधका
भवन्ति जोइया हे योगिन् । कस्याराधका न भवन्ति । परमप्पहं निर्दोषिपरमात्मन इति ।
तथाहि । विषयकषायनिवृत्तिरूपं शुद्धात्मानुभूतिस्वभावं वैराग्यं, शुद्धात्मोपलब्धिरूपंतत्त्वविज्ञानं,
बाह्याभ्यन्तरपरिग्रहपरित्यागरूपं नैर्ग्रन्थ्यं, निश्चितात्मानुभूतिरूपा वशचित्तता, वीतरागनिर्विकल्प-
समाधिबहिरङ्गसहकारिभूतं जितपरिषहत्वं चेति पञ्चैतान् ध्यानहेतून् ज्ञात्वा भावयित्वा च
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — ਹੇ ਯੋਗੀ! ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਯਕਸ਼ਾਯ ਰਹਿਤ-ਸ਼ੁਦ੍ਧ-ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਥੀ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸ਼ਭੂਤ
ਵਿਸ਼ਯਕਸ਼ਾਯੋਨੇ ਪਣ ਨਿਰ੍ਮੂਲ਼ ਕਰੀਨੇ (ਮੂਲ਼ਮਾਂਥੀ ਉਖੇਡੀਨੇ) ਤ੍ਰਣ ਗੁਪ੍ਤਿਥੀ ਗੁਪ੍ਤ ਪਰਮਸਮਾਧਿਨੇ ਕਰਤਾ
ਨਥੀ, ਤੇਓ ਨਿਰ੍ਦੋਸ਼ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਾ ਆਰਾਧਕੋ ਜ ਨਥੀ.
ਭਾਵਾਰ੍ਥ : — (੧) ਵਿਸ਼ਯਕਸ਼ਾਯਨੀ ਨਿਵ੍ਰੁਤ੍ਤਿਰੂਪ ਅਨੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਆਤ੍ਮਾਨੀ ਅਨੁਭੂਤਿ-ਸ੍ਵਭਾਵਵਾਲ਼ੋ
ਵੈਰਾਗ੍ਯ, (੨) ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਆਤ੍ਮਾਨੀ ਉਪਲਬ੍ਧਿਰੂਪ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨ, (੩) ਬਾਹ੍ਯ ਅਭ੍ਯਂਤਰ ਪਰਿਗ੍ਰਹਨਾ ਤ੍ਯਾਗਰੂਪ
ਨਿਰ੍ਗ੍ਰਂਥਪਣੁਂ, (੪) ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ ਆਤ੍ਮਾਨੀ ਅਨੁਭੂਤਿਰੂਪ ਚਿਤ੍ਤਵਸ਼ਤਾ (ਮਨੋਜਯ) ਅਨੇ (੫) ਵੀਤਰਾਗ
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ ਸਮਾਧਿਨਾ ਬਹਿਰਂਗ ਸਹਕਾਰੀਭੂਤ ਪਰਿਸ਼ਹਜਯ ਏ ਪਾਂਚ ਧ੍ਯਾਨਨਾ ਹੇਤੁ ਜਾਣੀਨੇ ਅਨੇ ਤੇਨੇ
गाथा – १९२
अन्वयार्थ : — [ये ] जो [विषयकषायानपि ] समाधिको धारणकर विषय कषायोंको
[निर्दल्य ] मूलसे उखाड़कर [समाधिं ] तीन गुप्तिरूप परमसमाधिको [न कुर्वंति ] नहीं धारण
करते, [ते ] वे [योगिन् ] हे योगी, [परमात्माराधकाः ] परमात्माके आराधक [नैव भवंति ]
नहीं हैं ।
भावार्थ : — ये विषय कषाय शुद्धात्मतत्त्वके शत्रु हैं, जो इनका नाश न करे, वह
स्वरूपका आराधक कैसा ? स्वरूपको वही आराधता है, जिसके विषय कषायका प्रसंग न
हो, सब दोषोंसे रहित जो निज परमात्मा उसकी आराधनाके घातक विषय कषायके सिवाय
दूसरा कोई भी नहीं है । विषय कषायकी निवृत्तिरूप शुद्धात्माकी अनुभूति वह वैराग्यसे ही देखी
जाती है । इसलिये ध्यानका मुख्य कारण वैराग्य है । जब वैराग्य हो तब तत्त्वज्ञान निर्मल हो,
सो वैराग्य और तत्त्वज्ञान ये दोनों परस्परमें मित्र हैं । ये ही ध्यानके कारण हैं, और बाह्याभ्यन्तर
परिग्रहके त्यागरूप निर्ग्रन्थपना वह ध्यानका कारण है । निश्चित आत्मानुभूति ही है स्वरूप