PDF/HTML Page 3021 of 4199
single page version
अज्ञानादेव कर्तायं तदभावादकारकः।। १९४।।
अथात्मनोऽकर्तृत्वं द्रष्टान्तपुरस्सरमाख्याति– jīv-ajīv, kartākarma, puṇya-pāp, āsrav, samvar, nirjarā, bandh ane mokṣha-e āṭh svāṅg āvyā, temanun nr̥itya thayun ane potapotānun svarūp batāvī teo nīkaḷī gayā. have sarva svāṅgo dūr thaye ekākār sarvavishuddhagnān pravesh kare chhe.
tyān pratham ja, maṅgaḷarūpe gnānapuñj ātmānā mahimānun kāvya kahe chheḥ-
shlokārthaḥ– [अखिलान् कर्तृ–भोक्तृ–आदि–भावान् सम्यक् प्रलयम् नीत्वा] samasta kartā-bhoktā ādi bhāvone samyak prakāre nāsh pamāḍīne [प्रतिपदम्] pade pade (arthāt karmanā kṣhayopashamanā nimittathī thatā darek paryāyamān) [बन्ध–मोक्ष–प्रक्ऌप्तेः दूरीभूतः] bandh-mokṣhanī rachanāthī dūr vartato, [शुद्धः शुद्धः] shuddha-shuddha (arthāt je rāgādik maḷ tem ja āvaraṇ-bannethī rahit chhe evo), [स्वरस–विसर–आपूर्ण– पुण्य–अचल–अर्चिः] jenun pavitra achaḷ tej nijarasanā (-gnānarasanā, gnānachetanārūpī rasanā) phelāvathī bharapūr chhe evo, ane [टङ्कोत्कीर्ण–प्रकट–महिमा] jeno mahimā ṭaṅkotkīrṇa pragaṭ chhe evo [अयं ज्ञानपुञ्जः स्फूर्जति] ā gnānapuñj ātmā pragaṭ thāy chhe.
bhāvārthaḥ– shuddhanayano viṣhay je gnānasvarūp ātmā chhe te kartābhoktāpaṇānā bhāvothī rahit chhe, bandhamokṣhanī rachanāthī rahit chhe, paradravyathī ane paradravyanā sarva bhāvothī rahit hovāthī shuddha chhe, potānā svarasanā pravāhathī pūrṇa dedīpyamān jyotirūp chhe ane ṭaṅkotkīrṇa mahimāvāḷo chhe. evo gnānapuñj ātmā pragaṭ thāy chhe. 193.
have sarvavishuddha gnānane pragaṭ kare chhe. temān pratham, ‘ātmā kartā-bhoktābhāvathī rahit chhe’ evā arthano, āgaḷanī gāthānī sūchanikārūp shlok kahe chheḥ-
shlokārthaḥ– [कर्तृत्वं अस्य चितः स्वभावः न] kartāpaṇun ā chitsvarūp ātmāno svabhāv nathī, [वेदयितृत्ववत्] jem bhoktāpaṇun svabhāv nathī. [अज्ञानात् एव अयं कर्ता] agnānathī ja te kartā chhe, [तद्–अभावात् अकारकः] agnānano abhāv thatān akartā chhe. 194.
have ātmānun akartāpaṇun draṣhṭāntapūrvak kahe chheḥ-
PDF/HTML Page 3022 of 4199
single page version
जह कडयादीहिं दु पज्जएहिं कणयं अणण्णमिह।। ३०८।।
जीवस्साजीवस्स दु जे परिणामा दु देसिदा सुत्ते।
तं जीवमजीवं वा तेहिमणण्णं वियाणाहि।। ३०९।।
उप्पादेदि ण किंचि वि कारणमवि तेण ण स होदि।। ३१०।।
कम्मं पडुच्च कत्ता कत्तारं तह पडुच्च कम्माणि।
उप्पज्जंति य णियमा सिद्धी दु ण दीसदे अण्णा।। ३११।।
जीवस्याजीवस्य तु ये परिणामास्तु दर्शिताः सूत्रे।
तं जीवमजीवं वा तैरनन्यं विजानीहि।। ३०९।।
gāthārthaḥ– [यत् द्रव्यं] je dravya [गुणैः] je guṇothī [उत्पद्यते] ūpaje chhe [तैः] te guṇothī [तत्] tene [अनन्यत् जानीहि] ananya jāṇ; [यथा] jem [इह] jagatamān [कटकादिभिः पर्यायैः तु] kaḍān ādi paryāyothī [कनकम्] suvarṇa [अनन्यत्] ananya chhe tem.
[जीवस्य अजीवस्य तु] jīv ane ajīvanā [ये परिणामाः तु] je pariṇāmo
jyam jagatamān kaṭakādi paryāyothī kanak ananya chhe. 308.
jīv ajīvanā pariṇām je darshāviyā sūtro mahīn,
te jīv agar ajīv jāṇ ananya te pariṇāmathī. 309.
ūpaje na ātmā koīthī tethī na ātmā kārya chhe,
upajāvato nathī koīne tethī na kāraṇ paṇ ṭhare. 310.
re! karma–āshrit hoy kartā, karma paṇ kartā taṇe
āshritapaṇe ūpaje niyamathī, siddhi nav bījī dīse. 311.
PDF/HTML Page 3023 of 4199
single page version
उत्पादयति न किञ्चिदपि कारणमपि तेन न स भवति।। ३१०।।
कर्म प्रतीत्य कर्ता कर्तारं तथा प्रतीत्य कर्माणि।
उत्पद्यन्ते च नियमात्सिद्धिस्तु न द्रश्यतेऽन्या।। ३११।।
[सूत्रे दर्शिताः] sūtramān darshāvyā chhe, [तैः] te pariṇāmothī [तं जीवम् अजीवम् वा] te jīv athavā ajīvane [अनन्यं विजानीहि] ananya jāṇ.
[यस्मात्] kāraṇ ke [कुतश्चित् अपि] koīthī [न उत्पन्नः] utpanna thayo nathī [तेन] tethī [सः आत्मा] te ātmā [कार्य न] (koīnun) kārya nathī, [किञ्चित् अपि] ane koīne [न उत्पादयति] upajāvato nathī [तेन] tethī [सः] te [कारणम् अपि] (koīnun) kāraṇ paṇ [न भवति] nathī.
[नियमात्] niyamathī [कर्म प्रतीत्य] karmanā āshraye (-karmane avalambīne) [कर्ता] kartā hoy chhe; [तथा च] tem ja [कर्तारं प्रतीत्य] kartānā āshraye [कर्माणि उत्पद्यन्ते] karmo utpanna thāy chhe; [अन्या तु] bījī koī rīte [सिद्धिः] kartākarmanī siddhi [न द्रश्यते] jovāmān āvatī nathī.
ṭīkāḥ– pratham to jīv kramabaddha evā potānā pariṇāmothī ūpajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī; evī rīte ajīv paṇ kramabaddha potānā pariṇāmothī ūpajatun thakun ajīv ja chhe, jīv nathī; kāraṇ ke jem (kaṅkaṇ ādi pariṇāmothī ūpajatā evā) suvarṇane kaṅkaṇ ādi pariṇāmo sāthe tādātmya chhe tem sarva dravyone potānā pariṇāmo sāthe tādātmya chhe. ām jīv potānā pariṇāmothī ūpajato hovā chhatān tene ajīvanī sāthe kāryakāraṇabhāv siddha thato nathī, kāraṇ ke sarva dravyone anya dravya sāthe utpādya- utpādakabhāvano abhāv chhe; te (kāryakāraṇabhāv) nahi siddha thatān, ajīvane jīvanun karmapaṇun siddha thatun nathī; ane te (-ajīvane jīvanun karmapaṇun) nahi siddha thatān, kartā- karmanī anyanirapekṣhapaṇe (-anyadravyathī nirapekṣhapaṇe, svadravyamān ja) siddhi hovāthī, jīvane ajīvanun kartāpaṇun siddha thatun nathī. māṭe jīv akartā ṭhare chhe.
bhāvārthaḥ– sarva dravyonā pariṇām judā judā chhe. potapotānā pariṇāmonā, sau dravyo kartā chhe; teo te pariṇāmonā kartā chhe, te pariṇāmo temanān karma chhe. nishchayathī koīno koīnī sāthe kartākarmasambandh nathī. māṭe jīv potānā pariṇāmano ja kartā chhe, potānā pariṇām karma chhe. evī ja rīte ajīv potānā pariṇāmanun ja kartā chhe, potānā pariṇām karma chhe. ā rīte jīv bījānā pariṇāmono akartā chhe.
PDF/HTML Page 3024 of 4199
single page version
स्फुरच्चिज्ज्योतिर्भिश्छुरितभुवनाभोगभवनः ।
तथाप्यस्यासौ स्याद्यदिह किल बन्धः प्रकृतिभिः
स खल्वज्ञानस्य स्फुरति महिमा कोऽपि गहनः।। १९५।।
‘ā rīte jīv akartā chhe topaṇ tene bandh thāy chhe e koī agnānano mahimā chhe’ evā arthanun kaḷasharūp kāvya have kahe chheḥ-
shlokārthaḥ– [स्वरसतः विशुद्धः] je nijarasathī vishuddha chhe, ane [स्फुरत्–चित्– ज्योतिर्भिः छुरित–भुवन–आभोग–भवनः] sphurāyamān thatī jenī chaitanyajyotio vaḍe lokano samasta vistār vyāpta thaī jāy chhe evo jeno svabhāv chhe, [अयं जीवः] evo ā jīv [इति] pūrvokta rīte (paradravyano ane parabhāvono) [अकर्ता स्थितः] akartā ṭharyo, [तथापि] topaṇ [अस्य] tene [इह] ā jagatamān [प्रकृतिभिः] karmaprakr̥itio sāthe [यद् असौ बन्धः किल स्यात्] je ā (pragaṭ) bandh thāy chhe [सः खलु अज्ञानस्य कः अपि गहनः महिमा स्फूरति] te kharekhar agnānano koī gahan mahimā sphūrāyamān chhe.
bhāvārthaḥ– jenun gnān sarva gneyomān vyāpanārun chhe evo ā jīv shuddhanayathī paradravyano kartā nathī, topaṇ tene karmano bandh thāy chhe te koī agnānano gahan mahimā chhe-jeno pār pamāto nathī. 19p.
parane kare na bhogave, jāṇe japi tasu nām.
pratham ṭīkākār āchāryadev kahe chhe ke-have sarvavishuddhagnān pravesh kare chhe. mokṣhatattvano svāṅg nīkaḷī gayā pachhī sarvavishuddhagnān pravesh kare chhe. raṅgabhūmimān jīv-ajīv, kartā-karma, puṇya-pāp, āsrav, samvar, nirjarā, bandh ane mokṣha-e āṭh svāṅg āvyā, temanun nr̥itya thayun ane potapotānun svarūp batāvī teo nīkaḷī gayā. have sarva svāṅgo dūr thaye ekākār sarvavishuddhagnān pravesh kare chhe.
tyān pratham ja, maṅgaḷarūpe gnānapuñj ātmānā mahimānun kāvya kahe chheḥ-
PDF/HTML Page 3025 of 4199
single page version
‘अखिलान् कर्तृ–भोक्तृ–आदि–भावान् सम्यक् प्रलयं नीत्वा’ samasta kartā- bhoktā ādi bhāvone samyak prakāre nāsh pamāḍīne.....
ahāhā...! joyun? dharmī puruṣhane antardraṣhṭi thatān arthāt pote andar trikāḷī shuddha ek chaitanyamātra vastu ātmā chhe enī draṣhṭi thatān, ene paryāyamān je dayā, dān, vrat, bhakti ādino rāg chhe enun ene kartāpaṇun nathī, bhoktāpaṇuny nathī. eṇe kartā-bhoktā ādi bhāvone samyak prakāre arthāt svasvarūpanā āshraye nāsh pamāḍī dīdhā chhe. ahā! āvo antar-avalambanano vītarāgano mārag bahu sūkṣhma chhe bhāī! ā sivāy bahāranī kriyāo badhī thothān chhe. shrīmad rājachandrajīe kahyun chhe ne ke
anāth ekānt sanāth thāshe, enā vinā kāī na bāhya shāshe.
ahāhā...! ahīn kahe chhe - samasta kartā-bhoktā ādi bhāvone samyak prakāre nāsh pamāḍīne ‘प्रतिपदम्’ pade pade (arthāt karmanā kṣhayopashamathī thatā darek paryāyamān) ‘बन्ध– मोक्ष–प्रक्ऌप्तेः दूरीभूतः’ bandhamokṣhanī rachanāthī dūr vartato ‘शुद्धः शुद्धः’ shuddha shuddha (arthāt je rāgādik maḷ temaj āvaraṇ-bannethī rahit chhe evo), ‘स्वरस–विसर– आपूर्ण–पुण्य–अचल–अर्चिः’ jenun pavitra achaḷ tej nijarasanā (-gnānarasanā, gnānachetanārūpī rasanā) phelāvathī bharapūr chhe evo, ane ‘टंकोत्कीर्ण–प्रकट–महिमा’ jeno mahimā ṭaṅkotkīrṇa pragaṭ chhe evo ‘अयं ज्ञानपुञ्जः स्फूर्जति’ ā gnānapuñj ātmā pragaṭ thāy chhe.
ā chaitanyamātra vastu andar chhe te kevī chhe? to kahe chhe-pade pade arthāt pratyek paryāye bandh-mokṣhanī rachanāthī rahit chhe. andar je trikāḷī dhruv dravyasvarūp chhe te bandh- mokṣhanī rachanāthī dūr varte chhe. eṭale shun? ke rāganun je bandhan paryāyamān chhe te bandhathī ane rāganā abhāvasvarūp je abandh mokṣhanī dashā te mokṣhathī-e banne dashāthī vastu shuddha chaitanyamay andar bhinna chhe; e banne dashānī rachanāthī rahit bhagavān ātmā chhe. samajāṇun kāī?
mithyātvanun pahelun guṇasthān ho ke ayogī kevaḷīnun chaudamun guṇasthān ho, narak dashā ho ke tiryañch, manuṣhyadashā ho ke dev-e pratyek paryāye paryāyanī rachanāthī rahit vastu andar je ekalā chaitanyanun daḷ chhe te sachchidānandasvarūp prabhu paryāyathī bhinna chhe. ahāhā...! karmanā kṣhayopashamanā nimitte thatī navī navī paryāy ke guṇasthānanī paryāy ke ekendriyādi paryāy-te samasta paryāyothī andar vastu chidānandaghan chhe te bhinna chhe. āvī vāt chhe!
PDF/HTML Page 3026 of 4199
single page version
ā dehamān rahelo bhagavān ātmā dehathī to bhinna chhe, karmathī to bhinna chhe, paṇ tenī ek samayanī dashāmān je vikāranā- hinsā, jūṭh, chorī, viṣhayavāsanā ādi pāpanā ne dayā, dān, vrat, bhakti, pūjā ādi puṇyanā bhāv thāy chhe enāthīy bhagavān ātmā andar bhinna vastu chhe. ahāhā...! chaud guṇasthānathī vastu andar trikāḷī bhinna chhe. lyo, ā jain parameshvar bhagavān kevaḷīno ḍhaṇḍhero chhe ke paryāye-paryāye bandh-mokṣhanī paryāyanī rachanāthī rahit trikāḷī shuddha chaitanya dravya chhe te bhinna chhe. ahā! āvī potānī chījano ādar ane svīkār karī temān līn thatān paryāyamānthī malinatāno nāsh thāy chhe ane nirmaḷatā utpanna thāy chhe. ānun nām dharma ane mokṣhano mārag chhe.
‘शुद्धः शुद्धः’ -em kahyun chhe ne? matalab ke ātmadravya trikāḷī dhruv vastu andar rāgādi melathī rahit param pavitra nirāvaraṇ shuddha chhe, atyant shuddha chhe. ahāhā....! samyagdarshan arthāt dharmanī pahelī sīḍī-eno viṣhay je trikāḷī dravya chhe te rāgādik maḷ tem ja āvaraṇ-e bannethī rahit atyant shuddha chhe. have āvī vāt ene kem bese?
paṇ bāpu! andar potānī chīj shuddha ek gnānānandarasathī bharelī chhe. enā bhān vinā anantakāḷathī chorāsīnā avatār karī karīne e duḥkhī thayo chhe. anant anant bhavomān pārāvār akathya vedanāthī enā sothā nīkaḷī gayā chhe. are! anant-kāḷamān e sādhu thayo, tyāgī thayo, anantavār nagna digambar muni thayo, paṇ e dashāothī bhinna shuddha ek chaitanyarasathī-ānandarasathī bharelī potānī chīj andaramān chhe enī draṣhṭi karī nahi! are! bhagavān sachchidānandanī mūrti prabhu andaramān shāshvat trikāḷ virāje chhe ene jovānī eṇe darakār karī nahi! are bhāī! antardraṣhṭi vinā tārī bahāranī kriyāo badhī ja phogaṭ chhe.
ahīn kahe chhe-bhagavān ātmā jenun pavitra achaḷ tej nijarasanā-chaitanyarasanā phelāvathī bharapūr chhe evo, ane jeno mahimā ṭaṅkotkīrṇa pragaṭ chhe evo chhe. ahāhā...! bhagavān ātmā kadīy chaḷe nahi evā achaḷ ek shuddha gnānaprakāshano puñj chhe. aho! nijarasathī-shuddha ek chaitanyarasathī-chidānandarasathī bharapūr bharelī shun adbhūt ātmavastu! shun eno mahimā ahīn kahe chhe-eno mahimā ṭaṅkotkīrṇa pragaṭ chhe arthāt sadā ekarūp pragaṭ chhe. ahā! āvo jeno mahimā sadā ekarūp pragaṭ chhe te bhagavān ātmā svānubhavagamya chhe, svasamvedya chhe.
ahāhā....! kahe chhe– ‘अयं ज्ञानपुञ्जः स्फूर्जति’ ā gnānapuñj ātmā pragaṭ thāy chhe. eṭale shun? eṭale ke jenun achaḷ pavitra tej nijarasanā-chidānandarasanā
PDF/HTML Page 3027 of 4199
single page version
vistārathī bharapūr chhe evo ā gnānapuñj prabhu ātmā pragaṭ thāy chhe arthāt svasamvedanamān jaṇāy chhe. bāpu! atīndriy ānandanun jemān vedan thāy evā svasamvedanamān ja jaṇāy evo bhagavān ātmā mahimāvant padārtha chhe; svānubhavagamya ja eno svabhāv chhe.
paṇ are! loko to ā vrat karo ne tap karo ne dān karo ne bhakti karo-em bahāranī dhamālamān ja dharma mānīne aṭakī gayā chhe. parantu bhāī! e to badho shubharāg chhe. e sthūḷ rāgamān atīndriy sūkṣhma chaitanya-mahāprabhu kyān jaṇāy em chhe? ahā! gnānānandasvabhāvī prabhu ātmā sthūḷ shubharāganā bhāvathī jaṇāy evī vastu nathī. ahā! rāg to shun chaud guṇasthānādinā paryāyabhedathī paṇ bhinna evo bhagavān ātmā ek svānubhavamān-svasamvedanamān ja pragaṭ thāy evo eno svabhāv chhe. samajāṇun kāī....?
hā, paṇ guṇasthān ādi paryāy kyān gaī?
samādhānaḥ– paryāy kyāy gaī nathī, paryāy paryāyamān rahī chhe. ahīn to shuddha chaitanyamātravastu trikāḷī dhruv dravya prabhu pote chhe te batāvavun chhe. tethī kahīe chhīe ke- are bhāī! ā strīnun, puruṣhanun, ḍhoranun, nārakīnun sharīr (sanyogī avasthā) na jo; sharīr to jaḍ chhe, ane bhagavān traṇalokano nāth to andar enāthī bhinnapaṇe virājī rahyo chhe. sharīr sharīramān bhale ho, paṇ gnānānandano samudra prabhu ātmā to andar bhinna ja chhe. tem paryāye paryāye paryāyathī bhinna chaitanyarasano puñj prabhu ātmā andar guṇasthān ādinā bhedothī bhinna ja chhe ane te svānubhav vaḍe ja pragaṭ thāy chhe. ohoho....! āvī vāt chhe!
‘shuddhanayano viṣhay je gnānasvarūp ātmā chhe te kartā-bhoktāpaṇānā bhāvothī rahit chhe, bandhamokṣhanī rachanāthī rahit chhe.’
shun kīdhun? shuddhanayano viṣhay gnānasvarūpī trikāḷī shuddha ātmadravya chhe. ahāhā...! jāṇavun... jāṇavun... jāṇavun-em jāṇavāpaṇun jeno svabhāv chhe evo gnānano puñj pragnābrahmasvarūp prabhu ātmā shuddhanayano viṣhay chhe ane te kahe chhe, kartā-bhoktāpaṇānā bhāvothī rahit chhe. eṭale shun? ke sharīr, man, vāṇī ityādi paradravyanun karavun ne bhogavavun to ene (shuddha ātmadravyane) nathī, paṇ ethīy visheṣh enī ek samayanī paryāyamān je dayā, dān ādi vā hinsādi shubhāshubh vikalpa ūṭhe chhe te vikalpanuny karavun ne bhogavavun ene nathī. sūkṣhma vāt chhe prabhu! ahīn em kahevun chhe ke shuddha
PDF/HTML Page 3028 of 4199
single page version
ātmadravyamān evo guṇ-svabhāv nathī ke jethī te rāgane kare ne rāgane bhogave. svabhāvathī ja shuddha ātmavastu kartābhoktāpaṇānā bhāvothī rahit chhe.
vaḷī shuddha ātmadravya chidānandaghan prabhu bandh-mokṣhanī rachanāthī paṇ rahit chhe. ā rāgādibhāv je bandh ane rāgādino abhāv je abandh-mokṣha-e banne bandh-mokṣhanī dashāonī rachanāthī rahit andar dhruv ekarūp bhagavān ātmā chhe. aho! shuddha ātmavastu dhruv-dhruv-dhruv trikāḷ ānandakand prabhu bandh-mokṣhanī rachanāthī rahit chhe.
have bahāranā kriyākāṇḍamān, emān dharma mānīne, gaḷāḍūb paḍayā hoy e bichārāone kahīe ke- ‘bandhamokṣhanī rachanāthī rahit tun bhagavān ātmā chho’ -te ene kem bese? bese ke na bese, ā vastusvarūp chhe. rāganī-bandhanī rachanā kare evo vastuno-chaitanyapuñj prabhu ātmāno svabhāv ja nathī. have āvā potānā svarūpane jāṇyā vinā prabhu! tun vrat, tap, bhakti, pūjā ityādinā rāgamān ekānte rāche paṇ bhāī! e to badhun raṇamān pok mūkavā jevun chhe. have kahe chhe-
ātmāno sva-bhāv ‘paradravyathī ane paradravyanā sarva bhāvothī rahit hovāthī shuddha chhe, potānā svarasanā pravāhathī pūrṇa dedīpyamān jyotirūp chhe ane ṭaṅkotkīrṇa mahimāvāḷo chhe.’
joyun? sharīr, man, vāṇī, īndriy ane dev-guru-shāstra ityādi paravastuthī to bhinna chhe paṇ paravastunā nimittathī thatā puṇya-pāparūp je shubhāshubhabhāv enāthīy andar ānandano nāth chaitanyamūrti prabhu bhinna chhe ane tethī shuddha chhe. ahā! āvo bhagavān ātmā atyant shuddha pavitra chhe. vaḷī te potānā sva-rasanā-shuddha ek chaitanyarasanā dhruv ekarūp pravāhathī pūrṇa dedīpyamān jyotirūp chhe. ahāhā....! ek kaḷashamān āchāryadeve keṭalun bharī dīdhun chhe? kahe chhe-bhagavān ātmā shuddha chaitanyanī pūrṇa dedīpyamān jyotirūp nijarasathī-chaitanyarasathī bharelo trikāḷī dhruv-dhruv pravāh chhe. ahā! āvo ātmā ṭaṅkotkīrṇa sadāy ekarūp mahimāvāḷo chhe.
are! potānī chījano mahimā shun chhe ene jāṇyā vinā e (-jīv) anantakāḷathī sansāramān paribhramaṇ kare chhe. ahā! manuṣhya paṇ e anantavār thayo paṇ potānī chījane jāṇavānī darakār ja karī nahi! dharmanā nāme eṇe vrat, tap, bhakti, pūjā ityādi kriyāo karī, moṭān mandiro bandhāvyān, varaghoḍā kāḍhayā, hajāro-lākho loko bhegā thāy evā gajarath kāḍhayā; paṇ ethī shun? e to badhī kriyāo paranī bāpā! emān jo rāganī mandatā hoy to puṇyabandh thāy, paṇ
PDF/HTML Page 3029 of 4199
single page version
ethī kāī dharma na thāy. ahīn kahe chhe-āvā puṇyanā bhāvathī paṇ andar sachchidānandamay gnānapuñj prabhu ātmā bhinna chīj chhe ane te svānubhavamān pragaṭ thāy chhe, e ja kahe chhe ke-
‘evo gnānapuñj ātmā pragaṭ thāy chhe.’ eṭale ke āvo ātmā gnānaprakāshano puñj prabhu antarmukhākār svasamvedanamān jaṇāy chhe. rāg vaḍe jaṇāy evo eno svabhāv ja nathī. āvī vāt chhe.
have sarvavishuddha gnānane pragaṭ kare chhe. temān pratham, ‘ātmā kartā-bhoktābhāvathī rahit chhe’ evā arthano āgaḷanī gāthānī sūchanikārūp shlok kahe chheḥ-
‘कर्तृत्वं अस्य चितः स्वभावः न’ kartāpaṇun ā chitsvarūp ātmāno svabhāv nathī, ‘वेदयितृत्ववत्’ jem bhoktāpaṇun svabhāv nathī.
shun kīdhun? ahāhā....! ātmā sachchidānand prabhu shuddha ek chinmātra vastu chhe. emān rāg ne rāganun karavun kyān chhe? ahāhā.....! anant guṇ-svabhāvothī bharelā chitsvarūp bhagavān ātmāmān evo guṇ-svabhāv ja nathī ke jethī te rāgane kare ke bhogave. ahā! jem bhoktāpaṇun eno svabhāv nathī tem rāganun kartāpaṇun eno svabhāv nathī.
have ek bīḍī sarakhāīnī pīve tyāre to bhāīsā’banā magajane chen paḍe evī jenī mānyatā chhe ene āvī vāt kem bese? (na bese). paṇ shun thāy? ahīn to chokakhī vāt chhe ke bhagavān ātmā gnātā-draṣhṭā svabhāvī chhe. tenī ek samayanī paryāyanī astimān dayā, dān, bhakti, pūjā ityādino rāg thāy teno te jāṇanāro (ey vyavahāre) chhe paṇ eno kartā-bhoktā to nathī ja nathī.
ahā! ā chitsvarūp ātmāno svabhāv ja evo chhe ke emān jyān antardraṣhṭi thaī tyān potāne jāṇavānī je paryāy thaī te gnānanī paryāy rāgane paṇ jāṇe; tyān rāg sambandhīnun je gnān potānā svaparaprakāshak sāmarthyathī potānā kāraṇe thayun te gnānano kartā ātmā chhe, paṇ rāgano kartā te nathī. āvī vāt! bāpu! kartāpaṇun ātmāno svabhāv ja nathī, jem bhoktāpaṇun svabhāv nathī. have kahe chhe-
‘अज्ञानात् एव अयं कर्ता’ agnānathī ja te kartā chhe, तद्–अभावात् अकारकः’ agnānano abhāv thatān akartā chhe.
PDF/HTML Page 3030 of 4199
single page version
ātmā svabhāvathī to akartā ja chhe. paṇ e svabhāvanun bhān kare tyāre akartā chhun em samajāy ne? dayā, dān ādi rāg bhalo chhe, kartavya chhe em jyān sudhī rāganī ruchi chhe tyān sudhī agnān chhe; ane agnānathī e rāgādino kartā chhe. svabhāvanī ruchi vaḍe jyāre agnānano abhāv thāy tyāre akartā chhe. māṭe tārī ruchi palaṭī de bhāī! jo; rāganī ruchivāḷo agnānī jīv game tevān durddhar vrat, tap ādi āchare toy shāstramān tene ‘kalīb’ -napunsak kahyo chhe. kem? kemake jem pāvaiyāne (-napunsakane) prajā na hoy tem rāganī ruchivāḷāne dharmane prajā (-paryāy) utpanna thatī nathī. ākarī vāt bāpā! paṇ ā traṇalokanā nāth sarvagna paramātmāe kahelī satya vāt chhe.
ahā! ekalī pavitratāno piṇḍ evā gnātā-draṣhṭāsvabhāvī prabhu ātmāne paryāyamān kartāpaṇun hovun e kalaṅk chhe. māṭe he bhāī! rāganī ruchi chhoḍīne svabhāvanī ruchi kar; te vaḍe agnānano abhāv thatān te sākṣhāt (-paryāyamān) akartā thāy chhe. samajāṇun kāī....?
have ātmānun akartāpaṇun draṣhṭāntapūrvak kahe chheḥ-
‘pratham to jīv kramabaddha evā potānā pariṇāmothī upajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī;...’
juo, pāṭhamān-sanskr̥itamān ‘तावत्’ shabda paḍayo chhe. ‘तावत’ eṭale pratham to.... , arthāt mūḷamān vāt ā chhe ke.... , shun? ke ‘jīv kramabaddha evā potānā pariṇāmothī upajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī.’ ahā! jīvamān pratyek samaye je paryāy thāy chhe te kramabaddha chhe. temān trikāḷ je je paryāyo thāy chhe te badhīy kramabaddha thāy chhe. em kahe chhe. jem māḷāmān maṇakā potapotānā sthānamān rahelā ek pachhī ek hoy chhe, te maṇakā āḍā-avaḷā na hoy-pachhīno maṇako āgaḷ na āvī jāy ane āgaḷano maṇako pāchhaḷ na chālyo jāy-tem jīvamān je samaye je paryāyanī utpattino kāḷ hoy te samaye te ja paryāy utpanna thāy chhe. ām jīvananī badhī paryāyo potapotānā kāḷe kramabaddha utpanna thāy chhe, āḍī avaḷī nahi.
have āmān keṭalākane vāndhā chhe; em ke paryāy ek pachhī ek kramasar thāy e to barābar paṇ ānā pachhī ā ja thāy em kramabaddha nathī em teo kahe chhe.
bhāī! tārī ā mānyatā yathārtha nathī. dravyamān je paryāy je kāḷe thavāyogya hoy te ja paryāy te kāḷe kramabaddha thāy chhe. juone, ahīn ṭīkāmān shun kahe chhe?
PDF/HTML Page 3031 of 4199
single page version
‘जीवो हि तावत्क्रमनियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानो जीव एव, ना जीवः.....’ ‘kram niyamit’ shabda chhe. eṭale ke kram to kharo ane kramathī niyamit-nishchit, arthāt dravyamān ā samaye thavāyogya ā ja paryāy thashe em nishchit chhe.
bhāī! tun bhagavān sarvagnadevane māne chhe ke nahi? ahāhā....! traṇakāḷ-traṇalokane ek samayamān yugapat pratyakṣha jāṇanār bhagavān sarvagnadevane jo tun māne chhe to (badhī) paryāyo dravyamān (pratyek dravyamān) kramabaddha thāy chhe em siddha thaī jāy chhe. bhagavān sarvagnadev dravyanī traṇe kāḷanī paryāyone yugapat jāṇe chhe eno artha ja e thayo ke dravyanī traṇe kāḷanī paryāyono kram nishchit chhe. ahā! dravyamān je samaye je paryāy thavānī hoy te samaye te ja paryāy thāy; em samasta paryāyo potapotānā samaye kramabaddha utpanna thāy chhe. samajāṇun kāī...?
hā, paṇ āvun badhun kramabaddha māne to dharma karavā māṭe puruṣhārtha karavānun kyān rahyun? lyo, āvo keṭalākano prashna chhe. em ke kramabaddhamān dharma thavāno hashe te di’ thashe.
samādhānaḥ– bhāī! em ā vāt nathī. bāpu! tun ekavār sāmbhaḷ. kramabaddhano nirṇay karanāranī draṣhṭi trikāḷī shuddha ek nij gnāyakabhāvamātravastu ātmā par hoy chhe. bhāī! gnāyakasvabhāv par draṣhṭi jāy tyāre ja kramabaddhano yathārtha nirṇay thāy chhe-evī ā vāt chhe. kramabaddhano nirṇay paryāyanā āshraye thato nathī paṇ kramabaddhano nirṇay trikāḷī shuddha ek gnāyak tattvanā āshraye thāy chhe. ā pramāṇe kramabaddhano nirṇay karanārane gnāyakasvabhāvī ātmānā āshrayano puruṣhārtha thato hoy chhe ane enun ja nām dharma chhe. samajāṇun kāī....? ahā! kramabaddhano yathārtha nirṇay karanārane to kartābuddhi uḍī jāy chhe ne svabhāv prati samyak puruṣhārtha jāgrat thāy chhe. āvī ā vāt chhe.
juo, ahīn pahelān jīvanī paryāyonī vāt karī chhe. jīv jāṇanār gnāyak tattva chhe ne? potānī je paryāyo kramabaddha thāy teno jāṇanāro chhe ne? māṭe jīvanī vāt pratham karīne pachhī ajīvanī vāt karī chhe. ajīvamān-jaḍamān paṇ paryāyo to badhī kramabaddha thāy chhe, paṇ jaḍane kāī nathī arthāt jaḍ kāī jāṇatun nathī, jīv eno jāṇanāro chhe. ahā! jīvane potānun gnān (-ātmagnān) thāy tyāre te jāṇe chhe ke potāmān je kramabaddha paryāyo thāy chhe teno hun jāṇanār chhun ane jaḍamān-ajīvamān je kramabaddha paryāyo thāy chhe tenoy hun jāṇanār chhun. (kartā chhun em nahi). ahā! trikāḷī shuddha ek gnāyakasvabhāvanī jene antardraṣhṭi thaī chhe te jīvane paryāyamān rāgādi bhāv je kramabaddha thāy chhe teno te kartā thato nathī paṇ mātra teno gnātā-
PDF/HTML Page 3032 of 4199
single page version
sākṣhī rahe chhe. aho! dharmī puruṣhanī āvī koī alaukik antaradashā hoy chhe.
parantu agnānī jīv, potāne nij gnātā-draṣhṭāsvabhāvamātra ātmānun bhān nahi hovāthī je je rāgādi paryāyo kramabaddha pragaṭ thāy chhe teno te kartā thāy chhe ane tethī te dīrgha sansāramān rakhaḍī mare chhe.
shun kahīe? bhāī! tāro anant anant kāḷ chaturgati paribhramaṇamān gayo chhe. are! chorāsī lākh yonimān pratyek yonimān bhagavān! tun anantavār upajyo! paṇ are! eṇe kadī potāno vichārey karyo nathī. arere! kyān kyān eṇe avatār karyā? nij svarūpanā bhān vinā narakamān, ḍhoramān, kīḍā-kāgaḍā-kanthavāmān ane pr̥ithvī pāṇī ne vanaspati ā ekendriyamān arere! eṇe anant anant vār avatār karyā chhe. are! eṇe je pārāvār kaṣhṭa-duḥkh sahyān tene kem karīne kahīe? bhāī! ahīn āchāryadev tārān duḥkh dūr karavāno upāy batāve chhe. kahe chhe-
‘pratham to jīv kramabaddha potānā pariṇāmothī upajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī.’ ā mūḷ mudanī vāt chhe. shun? ke bhagavān ātmā anantaguṇanun vāstu prabhu vastupaṇe to paryāyathī bhinna chhe. chhatān tenun paryāyamān je pariṇaman-badalavun thāy chhe emān badalatī je avasthāo samaye samaye pragaṭ thāy chhe te, kahe chhe, kramabaddha thāy chhe; āghī- pāchhī ke āḍī-avaḷī nahi. jem motīnī māḷāmān potapotānā sthānomān prakāshatān motī jo āghān-pāchhān thāy to māḷā tūṭī jāy. tem dravyamān potapotānā avasaromān pragaṭ thatī paryāyomān jo kramabhaṅg thāy to dravya ja nā rahe. eṭale ke potapotānā avasaromān pragaṭ thatī paryāyo āghī-pāchhī ke vahelī-moḍī thavānun jo koī māne to tenī e mānyatā viparīt chhe, mithyāshraddhān chhe. vāstavamān dravyamān je paryāy je samaye thavānī hoy te samaye ja te paryāy pragaṭ thāy chhe; vartamān thavānī hoy te vartamān thāy chhe ne bhaviṣhyamān thavānī hoy te bhaviṣhyamān enā kāḷe thāy chhe. āvī jhīṇī vāt chhe bhāī!
juo, ek vakhate ek chhokarāe bījā chhokarāne vātavātamān gusse thaīne gāl upar joshathī thappaḍ lagāvī dīdhī. pachhī koī samaju māṇase ene ṭhapako āpyo to te kahe-“e to je samaye je thavānun hatun te thayun chhe. men emān shun karyun chhe? ek dravya bījā dravyanun shun karī shake chhe? ” lyo, āvun eṇe kahyun.
paṇ bhāī! enī e vāt barābar nathī. jaḍamān-sharīramān je kriyā te samaye thavānī hatī te thaī tathā te jaḍanī kriyā chhe e to yathārtha chhe. parantu kramabaddha je hinsāno-māravāno bhāv thayo te koṇe karyo? te bhāvano agnānī jīv avashya
PDF/HTML Page 3033 of 4199
single page version
kartā chhe. koī kartā thaīne pariṇame ane je samaye je rāg thavāno hato te thayo em kramabaddhanun nām le to e to svachchhandī mithyādraṣhṭi chhe; ene kramabaddhanun sāchun shraddhān ja nathī. bāpu! ā kāī svachchhand poṣhavā māṭe vāt nathī paṇ svabhāvanā āshraye sācho nirṇay karī svachchhand maṭāḍavānī ā vāt chhe.
bhāī! bhagavānanī vāṇīno, chāre anuyogano sār ekamātra vītarāgatā chhe. pañchāstikāy gāthā 172nī ṭīkāmān kahyun chhe ke-“vistārathī bas thāo. jayavant varto vītarāgapaṇun ke je sākṣhāt mokṣhamārgano sār hovāthī shāstratātparyabhūt chhe.” ahā! ā vītarāgatā kem pragaṭe? ke jīvane jyāre paryāyabuddhi maṭīne dravyadraṣhṭi thāy tyāre vītarāgatā pragaṭe chhe. ahāhā...! trikāḷī shuddha ek gnāyakanī draṣhṭi thāy e ek ja vītarāgatā pragaṭ thavānun kāraṇ-sādhan chhe.
tyāre koī vaḷī kramabaddhanī oth laīne kahe chhe-vītarāgatānī paryāy je kāḷe thavānī hashe te kāḷe te utpanna thashe. (em ke emān dravyadraṣhṭinun shun prayojan chhe?)
hā, vītarāgatānī paryāy to je kāḷe thavānī hashe te kāḷe te utpanna thashe; e to em ja chhe, paṇ evo nirṇay konī sanmukh thaīne karyo? ahā! trikāḷī shuddha ek gnāyakasvarūpanī sanmukh thaīne hun ā ek chinmātra-gnānamātra gnātādraṣhṭā-svabhāvī vastu ātmā chhun em jeṇe nirṇay karyo tene je kāḷe je paryāy thavānī hashe te thashe em yathārtha nirṇay hoy chhe; ane tene ja kramabaddha vītarāgatā thāy chhe. bākī rāganī ruchi chhoḍe nahi ane vītarāgatā je kāḷe thavānī hashe tyāre thashe em kahe e to mithyādraṣhṭi chhe. ene to kramabaddha rāganun ja agnānamay pariṇaman thayā kare chhe. āmān samajāṇun kāī...! em ke kaī paddhatie kahevāy chhe enī kāī gandh āve chhe ke nahi? ahā! pūrun samajāī jāy enun to tatkāḷ kalyāṇ thaī jāy evī vāt chhe.
juo, dravya-paryāyasvarūp vastu ākhī ātmā chhe. temān gnān, darshan, ānand ādi anant guṇathī rachāyelun je trikāḷī dhruv dravyamān chhe te dravya chhe ane pratisamay utpād- vyayarūp palaṭatī je avasthā chhe te paryāy chhe. temān guṇo chhe te akram arthāt ekasāthe rahenārā sahavartī chhe ane paryāyo kramavartī chhe. te paryāyo ek pachhī ek thatī kramabaddha thāy chhe em vāt chhe. matalab ke jīvamān je paryāy je samaye thavānī hoy te tenā sva- avasare ja pragaṭ thāy chhe. shun kīdhun? vartamān-vartamān je paryāy pragaṭ thāy te tenī utpattino kāḷ chhe, janmakṣhaṇ chhe. pratyek samaye pragaṭ thatī paryāy te tenī janmakṣhaṇ chhe. sūkṣhma vāt chhe; paṇ ā sarvagna paramātmānā peṭanī vātu chhe prabhu! āmān be mud rahelā chhe.
PDF/HTML Page 3034 of 4199
single page version
1. jīvanī je samaye je paryāy thavāthī hoy te samaye te ja thāy e tenī kāḷalabdhi chhe. ane
2. je paryāy thāy te bāhya nimittathī, tenā dravya-guṇathī ane tenī pūrva paryāyanā vyayathī paṇ nirapekṣha chhe; arthāt te paryāyane bāhya nimittanīy apekṣhā nathī, enā dravya-guṇanīy ene apekṣhā nathī ane pūrva paryāyanā vyayanīy ene apekṣhā nathī. ahā! jīvanī ek samayanī paryāy je vikārarūpe pariṇame te potānā ṣhaṭkārakathī pote svatantrapaṇe pariṇame chhe. ā vāt pañchāstikāyanī gāthā 62 mān āvī chhe.
jīvadravyanī je paryāy thāy te jīv ja chhe; arthāt teno kartā jīv ja chhe anya dravya nathī, jaḍ karma nathī. jaḍ karmanī paryāy jaḍ karmanā kāraṇe kramabaddha thāy chhe ane jīvanī paryāy jīvanā kāraṇe kramabaddha thāy chhe. dravya pote ja potānī paryāyane kare chhe, paṇ bhinna padārtha te paryāyane kare em traṇakāḷamān nathī. chāhe jīvanī vikārī paryāy ho ke samakit ādi nirmaḷ nirvikārī paryāy ho, te paryāy tenā kramamān thavānī hoy te ja thāy chhe ane emān tene karma vagere koī parakārakonī apekṣhā nathī. āvī vāt chhe.
aho! santo āḍatiyā thaīne bhagavān kevaḷīnā gharano māl jagatane āpe chhe. kahe chhe-jo to kharo prabhu! kevo āshcharyakārī māl chhe! ahā! sarvagnadeve jīvanī je paryāy je samaye thavānī joī chhe te samaye te ja paryāy thāy chhe, ane te thāy chhe temān koī anyadravyanī apekṣhā nathī; are! te pūrva paryāyanā vyayanā kāraṇe thāy chhe em paṇ nathī.
juo, bhagavān kevaḷī sarvagnadevanā nāmathī paryāyane kramabaddha siddha karavī e to parathī siddha karavānī vāt chhe. ane pūrva paryāyanā vyayapūrvak vartamān paryāy thaī em kahevun e paṇ parathī paryāyane siddha karavānī vāt chhe. (kemake pūrva paryāy vartamān paryāyanun par chhe). vāstavamān to je samaye je paryāy-vikārī ke nirvikārī pragaṭ thāy chhe te te kāḷe potānā kartā, karma, karaṇ ādi ṣhaṭkārakathī svatantrapaṇe pragaṭ thāy chhe. aho! ā alaukik siddhānt chhe ke jīv potānī kramabaddha ekek paryāyanā ṣhaṭkārakathī potānī te te paryāyapaṇe upajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī. bāpu! ten bahār laukikamān ghaṇun-badhun sāmbhaḷyun hoy enāthī ā tadna judī vāt chhe.
juo, pāñch vāt ahīnthī mukhya bahār āvī chhe. 1. nimitta, 2. upādān, 3. nishchay, 4. vyavahār, ane pa. ā kramabaddha.
nimitta chhe te paravastu chhe, te upādānamān kāī kare nahi. nimitta chhe kharun, enā
PDF/HTML Page 3035 of 4199
single page version
astipaṇāno niṣhedh nathī, paṇ te upādānanī paryāyanun kānīpaṇ kare nahi.
tem vyavahār chhe te nishchayanun kāī kare nahi. kemake vyavahār chhe te paṇ nimitta chhe. vyavahār chhe kharo, paṇ vyavahār nishchayanun kāī kare nahi.
pāñchamo ā kramabaddhano viṣhay; pratyek dravyanī sarva paryāyo tenā thavānā kāḷe svatantrapaṇe potāthī ja kramabaddha thāy chhe. temān kāī āghun-pāchhun kadīy thāy nahi.
have ek chhaṭhṭhī vātaḥ bahār em vāt āvī chhe ke-paryāy ashuddha hoy to dravya paṇ ashuddha thaī jāy.
parantu ā mānyatā yathārtha nathī. vastu je dravya chhe e to anādi anant ekarūp pavitratāno piṇḍ chhe. vikārī-nirvikārī sarva paryāyonā kāḷe dravya to shāshvat ekarūp shuddha chhe. are! tīvra mithyātvanā kāḷe paṇ dravya-vastu to jevī chhe tevī shuddha ja chhe.
prashnaḥ– to shuddha-ashuddha dravya em kahe chhe ne?
samādhānaḥ– hā, paṇ e to paryāy-apekṣhāe vāt chhe. shuddhatā ne ashuddhatā e to paryāyanī vāt chhe bhāī! vastu-dravya to trikāḷ ekarūp shuddha ja chhe. are! pote koṇ chhe? kevo chhe? kevaḍo chhe? enī potāne kāī khabar na maḷe ane badhī paranī māṇḍī chhe. kahevat chhe ne ke- ‘gharanān chhokarān ghaṇṭī chāṭe ne pāḍoshīne āṭo’ -em ā paṇ potānī khabar kare nahi ane bahāramān ḍahāpaṇ ḍahoḷe-jāṇe devano dīkaro; paṇ bhāī! svane jāṇyā vinā e badhun tārun ḍahāpaṇ to narī mūḍhatā chhe, pāgalapaṇun chhe-bāpu!
bhāī! tun sāmbhaḷ to kharo ke ahīn ā shun kahe chhe! ahāhā....! kahe chhe-pratham to jīv kramabaddha evā potānā pariṇāmothī upajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī. juo, trikāḷī shuddha jīv-vastu chhe e to dhruv apariṇāmī chhe; temān badalavun (kriyā) nathī. paṇ vartamān paryāy chhe te enī badalatī dashā chhe. ahīn kahe chhe-te vartamān-vartamān badalatī dashā chhe te kramabaddha chhe. mūḷ pāṭhamān ‘kramaniyamit’ shabda chhe, teno ahīn ‘kramabaddha’ artha karyo chhe. matalab ke jīvanī anādi anant traṇakāḷanī je paryāyo chhe te pratyek potānā svakāḷe kramaniyamit-kramabaddha pragaṭ thāy chhe. vaḷī jīvanī te pratyek badalatī-upajatī dashā-paryāy jīv ja chhe, ajīv nathī. eṭale shun? ke te te upajatā pariṇāmomān jīv ja tanmay chhe, paṇ emān
PDF/HTML Page 3036 of 4199
single page version
ajīv tanmay chhe em nathī. ahā! te te pariṇām ajīvanā chhe vā te ajīvathī nīpajyā chhe em nathī. jīvanā pariṇām jīv ja chhe em ahīn vāt chhe.
prashnaḥ– hā, paṇ ek bāju āp kaho chho ke jīv paryāyane kare nahi ane vaḷī ahīn kaho chho-jīvanā pariṇām jīv ja chhe-ā kevī rīte chhe?
samādhānaḥ– hā; samayasār gāthā 320 mān em āve chhe ke paryāyano kartā jīv nathī. paryāy potānā kartā, karma, karaṇ, sampradān, apādān ane adhikaraṇ evā ṣhaṭkārakanā pariṇamanathī svayam svataḥ sahajapaṇe svakāḷe upaje chhe. tyān dravyathī paryāyane bhinna batāvī dravyadraṣhṭi karāvavānun prayojan chhe. trikāḷī dravyasvabhāv siddha karavo chhe ne! to kahyun ke dravya paryāyanun kartā nathī, dravya paryāyanun dātā nathī; āvo akriy ekarūp dravyasvabhāv chhe.
jyāre ahīn paradravya paryāyanun kartā nathī, dātā nathī em siddha karavun chhe. to dravya-paryāyane abhed karīne vāt karī chhe ke jīv kramabaddha evā potānā pariṇāmothī upajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī. ahāhā....! je kāḷe kramabaddha je paryāy thaī te jīv chhe em ahīn kem kahyun? kemake te paryāyamān te kāḷe jīv tanmay chhe, paṇ ajīv tanmay nathī. te paryāy parathī ke ajīvathī thaī chhe em nathī. bhāī! ā vikāranā pariṇām je thāy chhe te karmathī thāy chhe em nathī; tathā samyagdarshananī paryāy thaī te darshanamohano abhāv thayo māṭe thaī chhe em nathī. te kāḷe jīvanī te te paryāy jīvasvarūp chhe. lyo, āvī vastusthiti chhe. bhāī! jyān je apekṣhāthī vāt hoy tene te rīte yathārtha samajavī joīe.
atyāre to ā viṣhayamān keṭalāke gaḍabaḍ ūbhī karī chhe. teo kahe chhe-jo kramabaddha māno to badhun niyat thaī jāy chhe ane to ātmāne kāī puruṣhārtha karavāno raheto nathī.
bhāī! vastu-vyavasthā to niyat ane svādhīn ja chhe. emān pheraphār karavānī tun cheṣhṭā kare ene tun shun puruṣhārtha kahe chhe? bāpu! e puruṣhārtha nathī paṇ tārā mithyā (- vāñjhaṇā) vikalpa chhe. vāstavamān to dravyanī paryāy tenā kāḷe, paranā kartāpaṇā vinā svatantra-svādhīnapaṇe potāthī kramabaddha utpanna thāy chhe em jeṇe yathārtha mānyun te puruṣhārthī chhe, kemake em mānanār parathī haṭhīne svābhimukh thāy chhe ane svābhimukh thavun ne rahevun e ja samyak puruṣhārtha chhe.
to be kāraṇathī kārya thāy chhe em tattvārtharājavārtik ādi siddhānt-granthomān āve chhe ne?
PDF/HTML Page 3037 of 4199
single page version
bhāī! e to vāstavik kāraṇ je nishchay upādān tenā sahacharapaṇe bāhya nimitta shun hoy chhe tenun gnān karāvavānī tyān vāt chhe. bākī nimitta kāī vāstavik kāraṇ chhe em nathī. vāstavamān je samaye je paryāy thāy te paryāy te samayanun sat chhe. te koīthī āghun-pāchhun na thāy. bhāī! te paryāy paranā kāraṇe to thatī nathī paṇ tene pūrva paryāyanīy apekṣhā nathī. svāmī kārtikeyānuprekṣhāmān āve chhe ne? ke pūrvaparyāyayukta dravya te kāraṇ ane uttaraparyāyayukta dravya te kārya-ey vyavahāranī vāt chhe. bhāī! sāmānya je vastu chhe te, te samayanā paryāyarūp visheṣhamān upaje chhe ane te paryāy-visheṣh te samayanun sat chhe. lyo, āvī vāt! samajāṇun kāī...?
to ā paisā dānamān devā, mandiro banāvavān, ārasanī mūrti sthāpavī-ā badhun shun chhe? em ke ā badhun koṇ kare?
bhāī! te te avasthānī vyavasthā karanār te te dravya-paramāṇu chhe; jīv tene karato nathī, karāvatoy nathī. ahā! bījā dravyanā karyā vinā ja, te te avasthānī vyavasthā svatantrapaṇe tenāthī tenā kāḷe thāy chhe. aho! bhagavān vītarāgadeve kahelun tattva āvun sūkṣhma gambhīr chhe! parane laīne utpād thāy em to nahi paṇ vyayane laīne utpād thāy emey nahi. utpādathī utpād chhe. utpādapaṇe utpādano te samaye tyān kāḷ chhe ane dravya tyān upaje chhe. āvī vāt chhe!
pt.. devakīnandan sāthe ā kramaniyamitanī vāt thayelī tyāre teo bolyā-“oho! ā to apūrva vāt chhe. bhāī! ā to parameshvar trilokanāth jineshvaradevanī vāṇī- āgam! āgam to āṅkh-chakṣhu chhe. munirājane āgamachakṣhu kahel chhe ne? ahā! evā āgamamān kahyun chhe ke-bhagavān! tun gnānasvarūp chho. ane tārī je je paryāyo-vikārī ke nirvikārī-thāy chhe te te sarva paryāyo kramasar potapotānā kāḷe thāy chhe.
kaḷashaṭīkāmān chothā kaḷashanī ṭīkāmān āve chhe ke-“samyaktva-vastu yatnasādhya nathī, sahajarūp chhe.” tyān visheṣh ām kahyun chhe ke-“te jīv sansāramān bhamatān bhamatān jyāre ardhapudgalaparāvartanamātra rahe chhe tyāre ja samyaktva upajavāne yogya chhe. ānun nām kāḷalabdhi kahevāy chhe. yadyapi samyaktvarūp jīvadravya pariṇame chhe tathāpi kāḷalabdhi vinā karoḍ upāy karavāmān āve topaṇ jīv samyaktvarūp pariṇamanane yogya nathī evo niyam chhe. āthī jāṇavun ke samyaktva-vastu yatnasādhya nathī, sahajarūp chhe.”
tyān ā pahelān upar ām kahyun chhe ke-“bhavyajīvomān keṭalāk jīvo mokṣha
PDF/HTML Page 3038 of 4199
single page version
javāne yogya chhe. temane mokṣha pahoñchavānun kāḷ parimāṇ chhe. vivaraṇ-ā jīv āṭalo kāḷ jatān mokṣha jashe evī nondh kevaḷagnānamān chhe.”
juo, ā jīv āṭalo kāḷ vītatān mokṣha jashe evī nondh kevaḷagnānamān chhe. eṭale shun? ke ā jīvane ā kāḷe samyagdarshan, samyaggnān, samyakchāritra ane kevaḷagnān thashe-em enī badhī paryāyo kevaḷagnānamān pratyakṣha jāṇavāmān āve chhe. ahā! je samaye je dravyanī je paryāyo je prakāre thavā yogya chhe te te badhī paryāyo ekī sāthe kevaḷagnānamān pratyakṣha thāy chhe. aho! kevaḷagnānanun āvun koī adbhūt divya sāmarthya hoy chhe.
kevaḷagnānamān nondh chhe em kahyun eṭale ke kevaḷagnānanī ek samayanī paryāyamān traṇakāḷanā samasta dravya-guṇ-paryāy ek sāthe pratyakṣha thāy chhe. ahāhā...! vastunī bhūt, vartamān ane bhaviṣhyanī je rīte je paryāyo thaī, thāy chhe ane thashe te samasta paryāyone kevaḷagnān vartamān pratyakṣha jāṇe chhe. bhaviṣhyanī paryāy thaī nathī māṭe bhaviṣhyanī paryāy thashe tyāre jāṇashe em koī māne to te barābar nathī. are bhagavān! sāmbhaḷ to kharo. kṣhāyik gnān kone na jāṇe? tene shun apekṣhā chhe? (kāī nahi). pravachanasār gāthā 47 nī ṭīkāmān āchāryadev kahe chhe-“ati vistārathī bas thāo; anivārit jeno phelāv chhe evā prakāshavāḷun hovāthī kṣhāyik gnān avashyamev sarvadā, sarvatra, sarvathā, sarvane jāṇe chhe.” bhāī! bhaviṣhyanī je paryāyo je samaye je prakāre thashe te sarvane kevaḷagnān vartamān pratyakṣha jāṇe chhe. bāpu! tane kevaḷagnān besavun kaṭhaṇ paḍe chhe to kramabaddha paṇ besavun kaṭhaṇ chhe.
‘samyaktva-vastu yatnasādhya nathī, sahajarūp chhe’ -em kaḷashaṭīkāmān kahyun e to puruṣhārthane gauṇ gaṇīne kāḷalabdhinī mukhyatāthī vāt karī chhe. bākī samyagdarshan thāy tyān to pāñchey samavāy kāraṇo ekasāthe hoy chhe; kāḷalabdhi hoy chhe ne puruṣhārthey bhego hoy chhe.
pahelān sampradāyamān amāre ā viṣhayanī charchā chālelī; teo kahe-bhagavāne dīṭhun hoy tyāre (samakit ādi) thāy, āpaṇā puruṣhārthathī kāī na thāy. āpaṇe puruṣhārtha shun karīe?
tyāre kahyun-are bhāī! ā tame shun kaho chho? bhagavāne dīṭhun hoy tyāre thāy e vāt to em ja chhe, yathārtha ja chhe. paṇ bhagavānanun kevaḷagnān ke je ek samayamān traṇakāḷ traṇalokane pratyakṣha jāṇe chhe tenī sattāno-hayātīno andar tane svīkār chhe? jo nathī to ‘bhagavāne dīṭhun tyāre thāy’ -em tun kyāthī lāvyo! ane jo chhe to eno svīkār ten konī sanmukh thaīne karyo chhe? jo kevaḷagnān-
PDF/HTML Page 3039 of 4199
single page version
svabhāvī shuddha ek chinmūrti nij ātmadravyanī sanmukh thaī eno svīkār karyo chhe to te yathārtha chhe ane e ja puruṣhārtha chhe. ahā! je jīv potānā gnānasvabhāvano antarmukh thaī nirṇay kare chhe tene ‘āpaṇe puruṣhārtha shun karīe? ’ em sandeh raheto nathī, kemake ene to puruṣhārthanī dhārā kramabaddha sharū ja thaī gaī chhe. samajāṇun kāī....?
ahāhā...! kevaḷagnānanī ek samayanī paryāyanī tākāt keṭalī? jemān traṇakāḷanā anant kevaḷī, anantā siddho ane anantā nigod paryantanā sansārī jīvo vartamānamān pratyakṣha jaṇāy. ahā! e kevaḷagnānanī koī adbhūt tākāt chhe. ahā! āvā kevaḷagnānanī sattā jagatamān chhe teno svīkār paryāyanā ke paranā avalambane thato nathī, paṇ potānā trikāḷī shuddha ek gnānasvabhāvanā ja avalambane teno svīkār thāy chhe. ahā! jenī draṣhṭi paryāy parathī khasīne shuddha ek gnānasvabhāvanā avalambanamān gaī tene sarvagnanī sattāno svīkār thaī gayo, tene gnānasvabhāvanā puruṣhārthano kram paṇ sharū thaī gayo, ane kāḷalabdhi ādi pāñche samavāy thaī gayā. bhāī! sarvagnanī sattāno ane kramabaddhaparyāyano yathārtha nirṇay potānā gnānasvabhāvanā lakṣhe-āshraye ja thāy chhe ane enun nām dharma chhe. āvī vāt chhe.
ahīn kahe chhe-jīv kramaniyamit evā potānā pariṇāmothī upajato thako jīv ja chhe, ajīv nathī. ahā! potānā kramabaddha nīpajatā pariṇāmane, kahe chhe, paranī koī apekṣhā nathī; paranī apekṣhā vinā ja kramabaddha potānā pariṇām prati-samay nīpaje chhe.
tyāre koī vaḷī kahe chhe-tame ek nishchayanī vāt karo chho, paṇ be kāraṇothī kārya thāy chhe em shāstromān āve chhe.
hā, āve chhe. paṇ e to bhāī! tyān sāthe nimittanun gnān karāvavā māṭe vāt karī chhe, jem mokṣhamārganun nirūpaṇ be prakāre chhe tem. mokṣhamārgaprakāshakamān āchāryakalpa pt.. shrī ṭoḍaramalajī kahe chhe-“have mokṣhamārga to be nathī paṇ mokṣhamārganun nirūpaṇ be prakārathī chhe. jyān sāchā mokṣhamārgane mokṣhamārga nirūpaṇ karyo chhe te nishchayamokṣhamārga chhe tathā jyān je mokṣhamārga to nathī parantu mokṣhamārganun nimitta chhe vā sahachārī chhe tene upachārathī mokṣhamārga kahīe te vyavahāramokṣhamārga chhe, kāraṇ ke nishchay-vyavahāranun sarvatra evun ja lakṣhaṇ chhe. arthāt sāchun nirūpaṇ te nishchay tathā upachār nirūpaṇ te vyavahār. māṭe nirūpaṇanī apekṣhāe be prakāre mokṣhamārga jāṇavo. paṇ ek nishchayamokṣhamārga chhe ane ek vyavahāramokṣhamārga chhe em be mokṣhamārga jāṇavā mithyā chhe.”
ahāhā...! ek shabdamān keṭalun siddha karyun chhe? jīvadravyanī je samaye je
PDF/HTML Page 3040 of 4199
single page version
avasthānī vyavasthā thāy teno karanār te jīv ja chhe, teno karanār koī bījī chīj nathī. tattvārtharājavārtik ādimān je be kāraṇothī kārya thāy em kahyun chhe e to tyān pramāṇanun gnān karāvavā nishchayanī vāt rākhīne kathan karyun chhe. nishchayanī vāt rākhīne vyavahāranun gnān kare to te pramāṇagnān chhe, parantu nishchayanī vāt uḍāḍīne ekānte vyavahāranun gnān kare to tyān pramāṇagnān kyān rahyun? e to mithyāgnān thayun.
ā pramāṇe jīv potānā pariṇāmano, bījānā kartāpaṇā vinā ja, pote kartā chhe. bījī chīj sahāyak chhe em kahyun hoy eno artha e ja chhe ke te kāḷe bījī chīj hoy chhe ane tene nimitta kahevāmān āve chhe. bākī ene (bījī chījane) laīne ahīn jīvanā pariṇām thāy chhe vā temān koī vilakṣhaṇatā āve chhe evun vastunun svarūp nathī. bhāī! satnun jevun svarūp chhe tevī ja tenī pratīti kare to te sāchī pratīti chhe. bāpu! jīvanī koīpaṇ paryāy āghīpāchhī ke āḍī-avaḷī traṇakāḷamān thavī sambhavit nathī. tyān bījī chīj (nimitta) shun kare? ahā! ā to bhagavān kevaḷīe kahelī param satyārtha vāt chhe. bhāī! tāre te e rīte ja mānavun chhe ke svachchhande kalpanāthī mānavun chhe? satne satrūpe svīkāre to ja dharma thāy; bākī bījun badhun to sansāranī rakhaḍapaṭṭī māṭe ja chhe.
have bījā bolamān ajīvanī vāt kare chheḥ- ‘evī rīte ajīv paṇ kramabaddha potānā pariṇāmothī upajatun thakun ajīv ja chhe, jīv nathī;...’
juo, pratham jīvanī vāt karī; ne have kahe chhe-evī rīte ajīv paṇ kramabaddha evā potānā pariṇāmothī upajatun thakun ajīv ja chhe, jīv nathī. ahā! ajīvamān- pudgalādimān paṇ pragaṭ thatī traṇekāḷanī paryāyo potānā svakāḷe pragaṭatī thakī kramabaddha ja chhe. ā māṭīmānthī ghaḍo thāy chhe ne? tyān ghaḍānī paryāy je kāḷe thavānī hoy te kāḷe ghaḍo māṭīthī thāy chhe. māṭī ja (māṭīnā paramāṇu) kramabaddha evā potānā pariṇāmathī upajatī thakī ghaḍo upajāve chhe, paṇ kumbhār ghaḍo upajāve chhe em nathī; kumbhār ghaḍāno kartā nathī. kumbhāranā kartāpaṇā vinā ja, māṭī pote ghaḍāno kartā chhe.
ā bāīo khāṭalā upar lākaḍānun pāṭiyun rākhīne ghaunnī sev nathī vaṇatī? ahīn kahe chhe te kārya bāīthī thayun nathī, bāīnā hāthathīy thayun nathī ane lākaḍānā pāṭiyāthīy thayun nathī, e to loṭanā paramāṇu chhe te te samaye kramabaddha pariṇamatā thakā sevanī avasthārūpe upaje chhe. ahā! āvī vāt? mānavīne bahu kaṭhaṇ paḍe paṇ ā satya vāt chhe. juone, kahyun chhe ne ke-ajīv paṇ kramabaddha evā potānā pariṇāmothī upajatun thakun ajīv ja chhe, jīv nathī. ajīv pudgalādinun kārya jīv