ये खलु विषयविषयिसन्निपातलक्षणमिन्द्रियार्थसन्निकर्षमधिगम्य क्रमोपजायमाने- नेहादिकप्रक्रमेण परिच्छिन्दन्ति, ते किलातिवाहितस्वास्तित्वकालमनुपस्थितस्वास्तित्वकालं वा न जानातीति विचारयति ---अत्थं घटपटादिज्ञेयपदार्थं । कथंभूतं । अक्खणिवदिदं अक्षनिपतितं इन्द्रियप्राप्तं इन्द्रियसंबद्धं । इत्थंभूतमर्थं ईहापुव्वेहिं जे विजाणंति अवग्रहेहावायादिक्रमेण ये पुरुषा विजानन्ति हि स्फु टं । तेसिं परोक्खभूदं तेषां सम्बन्धि ज्ञानं परोक्षभूतं सत् णादुमसक्कं ति पण्णत्तं सूक्ष्मादिपदार्थान् ज्ञातुमशक्यमिति प्रज्ञप्तं कथितम् । कैः । ज्ञानिभिरिति । तद्यथा --चक्षुरादीन्द्रियं घटपटादिपदार्थपार्श्वे गत्वा पश्चादर्थं जानातीति सन्निकर्षलक्षणं नैयायिकमते । अथवा संक्षेपेणेन्द्रियार्थयोः संबन्धः सन्निकर्षः स एव प्रमाणम् । स च सन्निकर्ष आकाशाद्यमूर्तपदार्थेषु देशान्तरितमेर्वादि-
हवे इन्द्रियज्ञानने माटे ज नष्ट अने अनुत्पन्न जाणवानुं अशक्य छे (अर्थात् इन्द्रियज्ञान ज नष्ट अने अनुत्पन्न पदार्थोने – पर्यायोने जाणी शकतुं नथी) एम न्यायथी नक्की करे छेः —
अन्वयार्थः — [ये] जेओ [अक्षनिपतितं] अक्षपतित अर्थात् इन्द्रियगोचर [अर्थं] पदार्थने [ईहापूर्वैः] ईहादिक वडे [विजानन्ति] जाणे छे, [तेषां] तेमने माटे [परोक्षभूतं] कह्युं छे.
टीकाः — विषय अने विषयीनो १सन्निपात जेनुं लक्षण ( – स्वरूप) छे एवो जे इन्द्रिय अने पदार्थनो २सन्निकर्ष तेने पामीने, अनुक्रमे ऊपजता ईहादिक क्रमथी जेओ जाणे छे, तेओ जेनो स्व -अस्तित्वकाळ वीती गयो छे तेने तथा जेनो स्व -अस्तित्वकाळ उपस्थित थयो नथी तेने ( – अतीत तथा अनागत पदार्थने) जाणी शकता नथी कारण के (अतीत –
६८प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-
✽परोक्षभूत पदार्थने [ज्ञातुं] जाणवानुं [अशक्यं] अशक्य छे [इति प्रज्ञप्तम्] एम सर्वज्ञदेवे
✽परोक्ष = अक्षथी पर अर्थात् अक्षथी दूर होय एवुं; इन्द्रिय -अगोचर.
१. सन्निपात = मेळाप; संबंध थवो ते. २. सन्निकर्ष = संबंध; समीपता.