Pravachansar (Hindi). Gatha: 87.

< Previous Page   Next Page >


Page 148 of 513
PDF/HTML Page 181 of 546

 

तत्त्वतः समस्तमपि वस्तुजातं परिच्छिन्दतः क्षीयत एवातत्त्वाभिनिवेशसंस्कारकारी मोहो- पचयः । अतो हि मोहक्षपणे परमं शब्दब्रह्मोपासनं भावज्ञानावष्टम्भदृढीकृतपरिणामेन सम्यगधीयमानमुपायान्तरम् ।।८६।।

अथ कथं जैनेन्द्रे शब्दब्रह्मणि किलार्थानां व्यवस्थितिरिति वितर्कयति —

दव्वाणि गुणा तेसिं पज्जाया अट्ठसण्णया भणिया ।

तेसु गुणपज्जयाणं अप्पा दव्व त्ति उवदेसो ।।८७।।
द्रव्याणि गुणास्तेषां पर्याया अर्थसंज्ञया भणिताः ।
तेषु गुणपर्यायाणामात्मा द्रव्यमित्युपदेशः ।।८७।।

प्रमाणैर्बुध्यमानस्य जानतो जीवस्य नियमान्निश्चयात् । किं फलं भवति । खीयदि मोहोवचयो दुरभिनिवेशसंस्कारकारी मोहोपचयः क्षीयते प्रलीयते क्षयं याति । तम्हा सत्थं समधिदव्वं तस्माच्छास्त्रं सम्यगध्येतव्यं पठनीयमिति । तद्यथा – वीतरागसर्वज्ञप्रणीतशास्त्रात् ‘एगो मे सस्सदो अप्पा’ इत्यादि परमात्मोपदेशकश्रुतज्ञानेन तावदात्मानं जानीते कश्चिद्भव्यः, तदनन्तरं विशिष्टाभ्यासवशेन परमसमाधिकाले रागादिविकल्परहितमानसप्रत्यक्षेण च तमेवात्मानं परिच्छिनत्ति, तथैवानुमानेन वा । (मोहसमूह) अवश्य ही क्षयको प्राप्त होता है । इसलिये मोहका क्षय करनेमें, परम शब्दब्रह्मकी उपासनाका भावज्ञानके अवलम्बन द्वारा दृढ़ किये गये परिणामसे सम्यक् प्रकार अभ्यास करना सो उपायान्तर है । (जो परिणाम भावज्ञानके अवलम्बनसे दृढ़ीकृत हो ऐसे परिणामसे द्रव्य श्रुतका अभ्यास करना सो मोहक्षय करनेके लिये उपायान्तर है) ।।८६।।

अब, जिनेन्द्रके शब्द ब्रह्ममें अर्थोंकी व्यवस्था (-पदार्थोंकी स्थिति) किस प्रकार है सो विचार करते हैं : —

अन्वयार्थ : — [द्रव्याणि ] द्रव्य, [गुणाः] गुण [तेषां पर्यायाः ] और उनकी पर्यायें [अर्थसंज्ञया ] ‘अर्थ’ नामसे [भणिताः ] कही गई हैं । [तेषु ] उनमें, [गुणपर्यायाणाम् आत्मा द्रव्यम् ] गुण -पर्यायोंका आत्मा द्रव्य है (गुण और पर्यायोंका स्वरूप -सत्त्व द्रव्य ही है, वे भिन्न वस्तु नहीं हैं) [ इति उपदेशः ] इसप्रकार (जिनेन्द्रका) उपदेश है ।।८७।।

द्रव्यो, गुणो ने पर्ययो सौ ‘अर्थ’ संज्ञाथी कह्यां; गुण -पर्ययोनो आतमा छे द्रव्य जिन – उपदेशमां. ८७.

१४८प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

१तत्त्वतः समस्त वस्तुमात्रको जानने पर २अतत्त्वअभिनिवेशके संस्कार करनेवाला मोहोपचय

१. तत्त्वतः = यथार्थ स्वरूपसे । २. अतत्त्व – अभिनिवेश = यथार्थ वस्तुस्वरूपसे विपरीत अभिप्राय ।