Pravachansar (Hindi). Gatha: 87.

< Previous Page   Next Page >


Page 148 of 513
PDF/HTML Page 181 of 546

 

तत्त्वतः समस्तमपि वस्तुजातं परिच्छिन्दतः क्षीयत एवातत्त्वाभिनिवेशसंस्कारकारी मोहो- पचयः अतो हि मोहक्षपणे परमं शब्दब्रह्मोपासनं भावज्ञानावष्टम्भदृढीकृतपरिणामेन सम्यगधीयमानमुपायान्तरम् ।।८६।।

अथ कथं जैनेन्द्रे शब्दब्रह्मणि किलार्थानां व्यवस्थितिरिति वितर्कयति

दव्वाणि गुणा तेसिं पज्जाया अट्ठसण्णया भणिया

तेसु गुणपज्जयाणं अप्पा दव्व त्ति उवदेसो ।।८७।।
द्रव्याणि गुणास्तेषां पर्याया अर्थसंज्ञया भणिताः
तेषु गुणपर्यायाणामात्मा द्रव्यमित्युपदेशः ।।८७।।

प्रमाणैर्बुध्यमानस्य जानतो जीवस्य नियमान्निश्चयात् किं फलं भवति खीयदि मोहोवचयो दुरभिनिवेशसंस्कारकारी मोहोपचयः क्षीयते प्रलीयते क्षयं याति तम्हा सत्थं समधिदव्वं तस्माच्छास्त्रं सम्यगध्येतव्यं पठनीयमिति तद्यथावीतरागसर्वज्ञप्रणीतशास्त्रात् ‘एगो मे सस्सदो अप्पा’ इत्यादि परमात्मोपदेशकश्रुतज्ञानेन तावदात्मानं जानीते कश्चिद्भव्यः, तदनन्तरं विशिष्टाभ्यासवशेन परमसमाधिकाले रागादिविकल्परहितमानसप्रत्यक्षेण च तमेवात्मानं परिच्छिनत्ति, तथैवानुमानेन वा (मोहसमूह) अवश्य ही क्षयको प्राप्त होता है इसलिये मोहका क्षय करनेमें, परम शब्दब्रह्मकी उपासनाका भावज्ञानके अवलम्बन द्वारा दृढ़ किये गये परिणामसे सम्यक् प्रकार अभ्यास करना सो उपायान्तर है (जो परिणाम भावज्ञानके अवलम्बनसे दृढ़ीकृत हो ऐसे परिणामसे द्रव्य श्रुतका अभ्यास करना सो मोहक्षय करनेके लिये उपायान्तर है) ।।८६।।

अब, जिनेन्द्रके शब्द ब्रह्ममें अर्थोंकी व्यवस्था (-पदार्थोंकी स्थिति) किस प्रकार है सो विचार करते हैं :

अन्वयार्थ :[द्रव्याणि ] द्रव्य, [गुणाः] गुण [तेषां पर्यायाः ] और उनकी पर्यायें [अर्थसंज्ञया ] ‘अर्थ’ नामसे [भणिताः ] कही गई हैं [तेषु ] उनमें, [गुणपर्यायाणाम् आत्मा द्रव्यम् ] गुण -पर्यायोंका आत्मा द्रव्य है (गुण और पर्यायोंका स्वरूप -सत्त्व द्रव्य ही है, वे भिन्न वस्तु नहीं हैं) [ इति उपदेशः ] इसप्रकार (जिनेन्द्रका) उपदेश है ।।८७।।

द्रव्यो, गुणो ने पर्ययो सौ ‘अर्थ’ संज्ञाथी कह्यां; गुण -पर्ययोनो आतमा छे द्रव्य जिनउपदेशमां. ८७.

१४प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

तत्त्वतः समस्त वस्तुमात्रको जानने पर अतत्त्वअभिनिवेशके संस्कार करनेवाला मोहोपचय

१. तत्त्वतः = यथार्थ स्वरूपसे २. अतत्त्वअभिनिवेश = यथार्थ वस्तुस्वरूपसे विपरीत अभिप्राय