Pravachansar (Hindi). Gatha: 96.

< Previous Page   Next Page >


Page 174 of 513
PDF/HTML Page 207 of 546

 

अथ क्रमेणास्तित्वं द्विविधमभिदधातिस्वरूपास्तित्वं सादृश्यास्तित्वं चेति तत्रेदं स्वरूपास्तित्वाभिधानम् सब्भावो हि सहावो गुणेहिं सगपज्जएहिं चित्तेहिं

दव्वस्स सव्वकालं उप्पादव्वयधुवत्तेहिं ।।९६।।
सद्भावो हि स्वभावो गुणैः स्वकपर्ययैश्चित्रैः
द्रव्यस्य सर्वकालमुत्पादव्ययध्रुवत्वैः ।।९६।।

अस्तित्वं हि किल द्रव्यस्य स्वभावः। तत्पुनरन्यसाधननिरपेक्षत्वादनाद्यनन्ततया- हेतुकयैकरूपया वृत्त्या नित्यप्रवृत्तत्वाद् विभावधर्मवैलक्षण्याच्च भावभाववद्भावान्नानात्वेऽपि परिणमति, तथा सर्वद्रव्याणीत्यभिप्रायः ।।९५।। एवं नमस्कारगाथा द्रव्यगुणपर्यायकथनगाथा स्वसमयपरसमयनिरूपणगाथा सत्तादिलक्षणत्रयसूचनगाथा चेति स्वतन्त्रगाथाचतुष्टयेन पीठिकाभिधानं प्रथमस्थलं गतम् अथ प्रथमं तावत्स्वरूपास्तित्वं प्रतिपादयतिसहावो हि स्वभावः स्वरूपं भवति हि स्वभावः स्वरूपं भवति हि स्फु टम् कः कर्ता सब्भावो सद्भावः शुद्धसत्ता शुद्धास्तित्वम् कस्य स्वभावो भवति दव्वस्स मुक्तात्मद्रव्यस्य तच्च स्वरूपास्तित्वं यथा मुक्तात्मनः सकाशात्पृथग्भूतानां पुद्गलादिपञ्चद्रव्याणां

अब अनुक्रमसे दो प्रकारका अस्तित्व कहते हैं स्वरूप -अस्तित्व और सादृश्य

इनमेंसे यह स्वरूपास्तित्वका कथन है :

अन्वयार्थ :[सर्वकालं ] सर्वकालमें [गुणैः ] गुण तथा [चित्रैः स्वकपर्यायैः ] अनेक प्रकारकी अपनी पर्यायोंसे [उत्पादव्ययध्रुवत्वैः ] और उत्पाद -व्यय -ध्रौव्यसे [द्रव्यस्य सद्भावः ] द्रव्यका जो अस्तित्व है, [हि ] वह वास्तवमें [स्वभावः ] स्वभाव है ।।९६।।

टीका :अस्तित्व वास्तवमें द्रव्यका स्वभाव है; और वह (अस्तित्व) अन्य साधनसे निरपेक्ष होनेके कारण अनादिअनन्त होनेसे तथा अहेतुक, एकरूप वृत्तिसे सदा ही प्रवर्तता होनेके कारण विभावधर्मसे विलक्षण होनेसे, भाव और भाववानताके कारण

उत्पाद -ध्रौव्य -विनाशथी, गुण ने विविध पर्यायथी अस्तित्व द्रव्यनुं सर्वदा जे, तेह द्रव्यस्वभाव छे . ९६.

१७प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

१. अस्तित्व अन्य साधनकी अपेक्षासे रहितस्वयंसिद्ध है इसलिये अनादि -अनन्त है

२. अहेतुक = अकारण, जिसका कोई कारण नहीं है ऐसी

३. वृत्ति = वर्तन; वर्तना वह; परिणति (अकारणिक एकरूप परिणतिसे सदाकाल परिणमता होनेसे अस्तित्व विभावधर्मसे भिन्न लक्षणवाला है )

४. अस्तित्व तो (द्रव्यका) भाव है और द्रव्य भाववान् है