Pravachansar (Hindi).

< Previous Page   Next Page >


Page 191 of 513
PDF/HTML Page 224 of 546

 

कहानजैनशास्त्रमाला ]
ज्ञेयतत्त्व -प्रज्ञापन
१९१

नतिक्रमणात् यैव च मृत्तिकायाः स्थितिस्तावेव कुम्भपिण्डयोः सर्गसंहारौ, व्यतिरेक - मुखेनैवान्वयस्य प्रकाशनात् यदि पुनर्नेदमेवमिष्येत तदान्यः सर्गोऽन्यः संहारः अन्या स्थितिरित्यायाति तथा सति हि केवलं सर्गं मृगयमाणस्य कुम्भस्योत्पादनकारणाभावाद- भवनिरेव भवेत्, असदुत्पाद एव वा तत्र कुम्भस्याभवनौ सर्वेषामेव भावानामभवनिरेव भवेत्; असदुत्पादे वा व्योमप्रसवादीनामप्युत्पादः स्यात् तथा के वलं संहारमारभमाणस्य मृत्पिण्डस्य संहारकारणाभावादसंहरणिरेव भवेत्, सदुच्छेद एव वा तत्र मृत्पिण्डस्यासंहरणौ परद्रव्योपादेयरुचिरूपमिथ्यात्वस्य भङ्गो नास्ति कथंभूतः पूर्वोक्तसम्यक्त्वपर्यायसंभवरहितः कस्मादिति चेत् भङ्गकारणाभावात्, घटोत्पादाभावे मृत्पिण्डस्येव द्वितीयं च कारणं सम्यक्त्वपर्यायोत्पादस्य मिथ्यात्वपर्यायाभावरूपेण दर्शनात् तदपि कस्मात् पर्यायस्य पर्यायान्तराभावरूपत्वात्, घटपर्यायस्य मृत्पिण्डाभावरूपेणेव यदि पुनः सम्यक्त्वोत्पादनिरपेक्षो भवति मिथ्यात्वपर्यायाभावस्तर्ह्यभाव एव न स्यात् कस्मात् अभावकारणाभावादिति, घटोत्पादाभावे कुम्भका सर्ग और पिण्डका संहार है, क्योंकि व्यतिरेकोंके द्वारा अन्वय प्रकाशित होता है और यदि ऐसा ही (ऊ पर समझाया तदनुसार) न माना जाय तो ऐसा सिद्ध होगा कि ‘सर्ग अन्य है, संहार अन्य है, स्थिति अन्य है ’ (अर्थात् तीनों पृथक् हैं ऐसा माननेका प्रसंग आ जायगा ) ऐसा होने पर (क्या दोष आता है, सो समझाते हैं) :

केवल सर्ग -शोधक कुम्भकी (-व्यय और ध्रौव्यसे भिन्न मात्र उत्पाद करनेको जानेवाले कुम्भकी) उत्पादन कारणका अभाव होनेसे उत्पत्ति ही नहीं होगी; अथवा तो असत्का ही उत्पाद होगा और वहाँ, (१) यदि कुम्भकी उत्पत्ति न होगी तो समस्त ही भावोंकी उत्पत्ति ही नहीं होगी (अर्थात् जैसे कुम्भकी उत्पत्ति नहीं होगी उसीप्रकार विश्वके किसी भी द्रव्यमें किसी भी भावका उत्पाद ही नहीं होगा,यह दोष आयगा); अथवा (२) यदि असत्का उत्पाद हो तो व्योम -पुष्प इत्यादिका भी उत्पाद होगा, (अर्थात् शून्यमेंसे भी पदार्थ उत्पन्न होने लगेंगे,यह दोष आयगा )

और केवल व्ययारम्भक (उत्पाद और ध्रौव्यसे रहित केवल व्यय करनेको उद्यत मृत्तिकापिण्डका) संहारकारणका अभाव होनेसे संहार ही नहीं होगा; अथवा तो सत्का ही उच्छेद होगा वहाँ, (१) यदि मृत्तिकापिण्डका व्यय न होगा तो समस्त ही भावोंका संहार

व्यतिरेक अन्वयका अतिक्रमण (उल्लंघन) नहीं करते, और जो मृत्तिकाकी स्थिति है वही

१. व्यतिरेक = भेद; एक दूसरेरूप न होना वह; ‘यह वह नहीं है’ ऐसे ज्ञानका निमित्तभूत भिन्नरूपत्व

२. अन्वय = एकरूपता; सादृश्यता; ‘यह वही है’ ऐसे ज्ञानका कारणभूत एकरूपत्व

३. उत्पादनकारण = उत्पत्तिका कारण ४. व्योमपुष्प = आकाशके फू ल