Pravachansar (Hindi). Gatha: 176.

< Previous Page   Next Page >


Page 334 of 513
PDF/HTML Page 367 of 546

 

अथ भावबन्धयुक्तिं द्रव्यबन्धस्वरूपं च प्रज्ञापयति

भावेण जेण जीवो पेच्छदि जाणादि आगदं विसये

रज्जदि तेणेव पुणो बज्झदि कम्म त्ति उवदेसो ।।१७६।।
भावेन येन जीवः पश्यति जानात्यागतं विषये
रज्यति तेनैव पुनर्बध्यते कर्मेत्युपदेशः ।।१७६।।

अयमात्मा साकारनिराकारपरिच्छेदात्मकत्वात्परिच्छेद्यतामापद्यमानमर्थजातं येनैव मोहरूपेण रागरूपेण द्वेषरूपेण वा भावेन पश्यति जानाति च तेनैवोपरज्यत एव योऽयमुपरागः स खलु स्निग्धरूक्षत्वस्थानीयो भावबन्धः अथ पुनस्तेनैव पौद्गलिकं कर्म युक्तिं द्रव्यबन्धस्वरूपं च प्रतिपादयतिभावेण जेण भावेन परिणामेन येन जीवो जीवः कर्ता पेच्छदि जाणादि निर्विकल्पदर्शनपरिणामेन पश्यति सविकल्पज्ञानपरिणामेन जानाति किं कर्मतापन्नं, आगदं विसये आगतं प्राप्तं किमपीष्टानिष्टं वस्तु पञ्चेन्द्रियविषये रज्जदि तेणेव पुणो रज्यते तेनैव पुनः आदिमध्यान्तवर्जितं रागादिदोषरहितं चिज्ज्योतिःस्वरूपं निजात्मद्रव्यमरोचमानस्तथैवाजानन् सन् समस्तरागादिविकल्पपरिहारेणाभावयंश्च तेनैव पूर्वोक्तज्ञानदर्शनोपयोगेन रज्यते रागं करोति इति भावबन्धयुक्तिः बज्झदि कम्म त्ति उवदेसो तेन भावबन्धेन नवतरद्रव्यकर्म बध्नातीति

अब, भावबंधकी युक्ति और द्रव्यबन्धका स्वरूप कहते हैं :

अन्वयार्थ :[जीवः ] जीव [येन भावेन ] जिस भावसे [विषये आगतं ] विषयागत पदार्थको [पश्यति जानाति ] देखता है और जानता है, [तेन एव ] उसीसे [रज्यति ] उपरक्त होता है; [पुनः ] और उसीसे [कर्म बध्यते ] कर्म बँधता है;(इति) ऐसा (उपदेशः) उपदेश है ।।१७६।।

टीका :यह आत्मा साकार और निराकार प्रतिभासस्वरूप (-ज्ञान और दर्शनस्वरूप) होनेसे प्रतिभास्य (प्रतिभासित होने योग्य) पदार्थसमूहको जिस मोहरूप, रागरूप या द्वेषरूप भावसे देखता है और जानता है, उसीसे उपरक्त होता है जो यह उपराग (विकार) है वह वास्तवमें स्निग्धरूक्षत्वस्थानीय भावबंध है और उसीसे अवश्य

जे भावथी देखे अने जाणे विषयगत अर्थने,
तेनाथी छे उपरक्तता; वळी कर्मबंधन ते वडे. १७६
.

३३४प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

१. स्निग्धरूक्षत्वस्थानीय = स्निग्धता और रूक्षताके समान (जैसे पुद्गलमें विशिष्ट स्निग्धतारूक्षता वह बन्ध है, उसीप्रकार जीवमें रागद्वेषरूप विकार भावबन्ध है )