Pravachansar (Hindi). Gatha: 198.

< Previous Page   Next Page >


Page 364 of 513
PDF/HTML Page 397 of 546

 

अथैतदुपलब्धशुद्धात्मा सकलज्ञानी ध्यायतीत्युत्तरमासूत्रयति —
सव्वाबाधविजुत्तो समंतसव्वक्खसोक्खणाणड्ढो ।
भूदो अक्खातीदो झादि अणक्खो परं सोक्खं ।।१९८।।
सर्वाबाधवियुक्तः समन्तसर्वाक्षसौख्यज्ञानाढयः ।
भूतोऽक्षातीतो ध्यायत्यनक्षः परं सौख्यम् ।।१९८।।

अयमात्मा यदैव सहजसौख्यज्ञानबाधायतनानामसार्वदिक्कासकलपुरुषसौख्यज्ञाना- सर्वज्ञः झादि कमट्ठं ध्यायति कमर्थमिति प्रश्नः । अथवा कमर्थं ध्यायति, न कमपीत्याक्षेपः । कथंभूतः सन् । असंदेहो असन्देहः संशयादिरहित इति । अयमत्रार्थः – यथा कोऽपि देवदत्तो विषयसुखनिमित्तं विद्याराधनाध्यानं करोति, यदा विद्या सिद्धा भवति तत्फलभूतं विषयसुखं च सिद्धं भवति तदाराधनाध्यानं न करोति, तथायं भगवानपि केवलज्ञानविद्यानिमित्तं तत्फलभूतानन्तसुखनिमित्तं च पूर्वं छद्मस्थावस्थायां शुद्धात्मभावनारूपं ध्यानं कृतवान्, इदानीं तद्धयानेन केवलज्ञानविद्या सिद्धा तत्फलभूतमनन्तसुखं च सिद्धम्; किमर्थं ध्यानं करोतीति प्रश्नः आक्षेपो वा; द्वितीयं च कारणं – परोक्षेऽर्थे ध्यानं भवति, भगवतः सर्वं प्रत्यक्षं, कथं ध्यानमिति पूर्वपक्षद्वारेण गाथा गता ।।१९७।। अथात्र पूर्वपक्षे परिहारं ददाति — झादि ध्यायति एकाकारसमरसीभावेन परिणमत्यनुभवति । स कः

अब, सूत्र द्वारा (उपरोक्त गाथाके प्रश्नका) उत्तर देते हैं कि — जिसने शुद्धात्माको उपलब्ध किया है वह सकलज्ञानी (सर्वज्ञ आत्मा) इस (परम सौख्य) का ध्यान करता है : —

अन्वयार्थ : — [अनक्षः ] अनिन्द्रिय और [अक्षातीतः भूतः ] इन्द्रियातीत हुआ आत्मा [सर्वाबाधवियुक्तः ] सर्व बाधा रहित और [समंतसर्वाक्षसौख्यज्ञानाढयः ] सम्पूर्ण आत्मामें समंत (सर्वप्रकारके, परिपूर्ण) सौख्य तथा ज्ञानसे समृद्ध वर्तता हुआ [परं सौख्यं ] परम सौख्यका [ध्यायति ] ध्यान करता है ।।१९८।।

टीका : — जब यह आत्मा, जो सहज सुख और ज्ञानकी बाधाके १आयतन हैं (ऐसी) तथा जो २असकल आत्मामें ३असर्वप्रकारके सुख और ज्ञानके आयतन हैं ऐसी

बाधा रहित, सकलात्ममां सम्पूर्ण सुखज्ञानाढय जे,
इन्द्रिय
– अतीत अनिंद्रि ते ध्यावे परम आनंदने. १९८.

३६४प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

१ आयतन = निवास; स्थान ।

२ असकल आत्मामें = आत्माके सर्व प्रदेशोंमें नहीं किन्तु थोड़े ही प्रदेशोंमें ।

३ असर्वप्रकारके = सभी प्रकारके नहीं कि न्तु अमुक ही प्रकारके; अपूर्ण [यह अपूर्ण सुख परमार्थतः सुखाभास होने पर भी, उसे ‘सुख’ कहनेकी अपारमार्थिक रूढ़ि है ।]]