Pravachansar (Hindi). Gatha: 198.

< Previous Page   Next Page >


Page 364 of 513
PDF/HTML Page 397 of 546

 

अथैतदुपलब्धशुद्धात्मा सकलज्ञानी ध्यायतीत्युत्तरमासूत्रयति
सव्वाबाधविजुत्तो समंतसव्वक्खसोक्खणाणड्ढो
भूदो अक्खातीदो झादि अणक्खो परं सोक्खं ।।१९८।।
सर्वाबाधवियुक्तः समन्तसर्वाक्षसौख्यज्ञानाढयः
भूतोऽक्षातीतो ध्यायत्यनक्षः परं सौख्यम् ।।१९८।।

अयमात्मा यदैव सहजसौख्यज्ञानबाधायतनानामसार्वदिक्कासकलपुरुषसौख्यज्ञाना- सर्वज्ञः झादि कमट्ठं ध्यायति कमर्थमिति प्रश्नः अथवा कमर्थं ध्यायति, न कमपीत्याक्षेपः कथंभूतः सन् असंदेहो असन्देहः संशयादिरहित इति अयमत्रार्थःयथा कोऽपि देवदत्तो विषयसुखनिमित्तं विद्याराधनाध्यानं करोति, यदा विद्या सिद्धा भवति तत्फलभूतं विषयसुखं च सिद्धं भवति तदाराधनाध्यानं न करोति, तथायं भगवानपि केवलज्ञानविद्यानिमित्तं तत्फलभूतानन्तसुखनिमित्तं च पूर्वं छद्मस्थावस्थायां शुद्धात्मभावनारूपं ध्यानं कृतवान्, इदानीं तद्धयानेन केवलज्ञानविद्या सिद्धा तत्फलभूतमनन्तसुखं च सिद्धम्; किमर्थं ध्यानं करोतीति प्रश्नः आक्षेपो वा; द्वितीयं च कारणं परोक्षेऽर्थे ध्यानं भवति, भगवतः सर्वं प्रत्यक्षं, कथं ध्यानमिति पूर्वपक्षद्वारेण गाथा गता ।।१९७।। अथात्र पूर्वपक्षे परिहारं ददातिझादि ध्यायति एकाकारसमरसीभावेन परिणमत्यनुभवति स कः

अब, सूत्र द्वारा (उपरोक्त गाथाके प्रश्नका) उत्तर देते हैं किजिसने शुद्धात्माको उपलब्ध किया है वह सकलज्ञानी (सर्वज्ञ आत्मा) इस (परम सौख्य) का ध्यान करता है :

अन्वयार्थ :[अनक्षः ] अनिन्द्रिय और [अक्षातीतः भूतः ] इन्द्रियातीत हुआ आत्मा [सर्वाबाधवियुक्तः ] सर्व बाधा रहित और [समंतसर्वाक्षसौख्यज्ञानाढयः ] सम्पूर्ण आत्मामें समंत (सर्वप्रकारके, परिपूर्ण) सौख्य तथा ज्ञानसे समृद्ध वर्तता हुआ [परं सौख्यं ] परम सौख्यका [ध्यायति ] ध्यान करता है ।।१९८।।

टीका :जब यह आत्मा, जो सहज सुख और ज्ञानकी बाधाके आयतन हैं (ऐसी) तथा जो असकल आत्मामें असर्वप्रकारके सुख और ज्ञानके आयतन हैं ऐसी

बाधा रहित, सकलात्ममां सम्पूर्ण सुखज्ञानाढय जे,
इन्द्रिय
अतीत अनिंद्रि ते ध्यावे परम आनंदने. १९८.

३६४प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

१ आयतन = निवास; स्थान

२ असकल आत्मामें = आत्माके सर्व प्रदेशोंमें नहीं किन्तु थोड़े ही प्रदेशोंमें

३ असर्वप्रकारके = सभी प्रकारके नहीं कि न्तु अमुक ही प्रकारके; अपूर्ण [यह अपूर्ण सुख परमार्थतः सुखाभास होने पर भी, उसे ‘सुख’ कहनेकी अपारमार्थिक रूढ़ि है ]]