Pravachansar (Hindi). Gatha: 217.

< Previous Page   Next Page >


Page 398 of 513
PDF/HTML Page 431 of 546

 

अथान्तरंगबहिरंगत्वेन छेदस्य द्वैविध्यमुपदिशति —

मरदु व जियदु व जीवो अयदाचारस्स णिच्छिदा हिंसा ।

पयदस्स णत्थि बंधो हिंसामेत्तेण समिदस्स ।।२१७।।
म्रियतां वा जीवतु वा जीवोऽयताचारस्य निश्चिता हिंसा ।
प्रयतस्य नास्ति बन्धो हिंसामात्रेण समितस्य ।।२१७।।

अशुद्धोपयोगोऽन्तरंगच्छेदः, परप्राणव्यपरोपो बहिरंगः । तत्र परप्राणव्यपरोपसद्भावे तदसद्भावे वा तदविनाभाविनाप्रयताचारेण प्रसिद्धयदशुद्धोपयोगसद्भावस्य सुनिश्चितहिंसा- वा, निर्विकारस्वसंवित्तिलक्षणप्रयत्नरहितस्य निश्चयशुद्धचैतन्यप्राणव्यपरोपणरूपा निश्चयहिंसा भवति । पयदस्स णत्थि बंधो बाह्याभ्यन्तरप्रयत्नपरस्य नास्ति बन्धः । केन । हिंसामेत्तेण द्रव्यहिंसामात्रेण । कथंभूतस्य पुरुषस्य । समिदस्स समितस्य शुद्धात्मस्वरूपे सम्यगितो गतः परिणतः समितस्तस्य समितस्य, व्यवहारेणेर्यादिपञ्चसमितियुक्तस्य च । अयमत्रार्थः — स्वस्थभावनारूपनिश्चियप्राणस्य विनाशकारणभूता रागादिपरिणतिर्निश्चयहिंसा भण्यते, रागाद्युत्पत्तेर्बहिरङ्गनिमित्तभूतः परजीवघातो व्यवहारहिंसेति द्विधा हिंसा ज्ञातव्या । किंतु विशेषः — बहिरङ्गहिंसा भवतु वा मा भवतु, स्वस्थ-

अब, छेदके अन्तरंग और बहिरंग ऐसे दो प्रकार बतलाते हैं : —

अन्वयार्थ : — [जीवः ] जीव [म्रियतां वा जीवतु वा ] मरे या जिये, [अयताचारस्य ] अप्रयत आचारवालेके [हिंसा ] (अंतरंग) हिंसा [निश्चिता ] निश्चित है; [प्रयतस्य समितस्य ] १प्रयतके, २समितिवान्के [हिंसामात्रेण ] (बहिरंग) हिंसामात्रसे [बन्धः ] बंध [नास्ति ] नहीं है ।।२१७।।

टीका : — अशुद्धोपयोग अंतरंग छेद है; परप्राणोंका व्यपरोप (विच्छेद) वह बहिरंगछेद है । इनमेंसे अन्तरंग छेद ही विशेष बलवान है, बहिरंग छेद नहीं; क्योंकि —

जीवो – मरो जीव, यत्नहीन आचार त्यां हिंसा नक्की;
समिति – प्रयत्नसहितने नहि बंध हिंसामात्रथी. २१७.

३९८प्रवचनसार[ भगवानश्रीकुंदकुंद-

१. प्रयत = प्रयत्नशील, सावधान, संयमी [प्रयत्नके अर्थके लिये देखो गाथा २११ का फु टनोट]]
२. शुद्धात्मस्वरूपमें (मुनित्वोचित) सम्यक् ‘इति’ अर्थात् परिणति वह निश्चय समिति है
। और उस दशामें होनेवाली (हठ रहित) ईर्या – भाषादि सम्बन्धी शुभ परिणति वह व्यवहारसमिति है । [जहाँ शुद्धात्मस्वरूपमें सम्यक्परिणतिरूप दशा नहीं होती वहाँ शुभ परिणति हठ सहित होती है; वह शुभपरिणति व्यवहारसमिति
भी नहीं है
। ]