यदि करतलामलकीकृतसकलागमसारतया भूतभवद्भावि च स्वोचितपर्यायविशिष्टम- शेषद्रव्यजातं जानन्तमात्मानं जानन् श्रद्दधानः संयमयंश्चागमज्ञानतत्त्वार्थश्रद्धानसंयतत्वानां यौगपद्येऽपि मनाङ्मोहमलोपलिप्तत्वात् यदा शरीरादिमूर्च्छोपरक्ततया निरुपरागोपयोगपरिणतं कृत्वा ज्ञानात्मानमात्मानं नानुभवति तदा तावन्मात्रमोहमलकलंक कीलिकाकीलितैः कर्म- भिरविमुच्यमानो न सिद्धयति । अत आत्मज्ञानशून्यमागमज्ञानतत्त्वार्थश्रद्धानसंयतत्वयौग- पद्यमप्यकिंचित्करमेव ।।२३९।। संयतत्वानां यौगपद्यमप्यकिंचित्करमित्युपदिशति — परमाणुपमाणं वा मुच्छा देहादिएसु जस्स पुणो विज्जदि जदि परमाणुमात्रं वा मूर्च्छा देहादिकेषु विषयेसु यस्य पुरुषस्य पुनर्विद्यते यदि चेत्, सो सिद्धिं ण लहदि स सिद्धिं मुक्तिं न लभते । कथंभूतः । सव्वागमधरो वि सर्वागमधरोऽपीति । अयमत्रार्थः — सर्वागमज्ञान- तत्त्वार्थश्रद्धानसंयतत्वानां यौगपद्ये सति यस्य देहादिविषये स्तोकमपि ममत्वं विद्यते तस्य पूर्वसूत्रोक्तं निर्विकल्पसमाधिलक्षणं निश्चयरत्नत्रयात्मकं स्वसंवेदनज्ञानं नास्तीति ।।२३९।। अथ द्रव्यभाव- संयमस्वरूपं कथयति —
अन्वयार्थ : — [पुनः ] और [यदि ] यदि [यस्य ] जिसके [देहादिकेषु ] शरीरादिके प्रति [परमाणुप्रमाणं वा ] परमाणुमात्र भी [मूर्च्छा ] मूर्च्छा [विद्यते ] वर्तती हो तो [सः ] वह [सर्वागमधरः अपि ] भले ही सर्वागमका धारी हो तथापि [सिद्धिं न लभते ] सिद्धिको प्राप्त नहीं होता ।।२३९।।
टीका : — सकल आगमके सारको हस्तामलकवत् करनेसे (-हथेलीमें रक्खे हुए आंवलेके समान स्पष्ट ज्ञान होनेसे) जो पुरुष भूत – वर्तमान – भावी १स्वोचित पर्यायोंके साथ अशेष द्रव्यसमूहको जाननेवाले आत्माको जानता है, श्रद्धान करता है और संयमित रखता है, उस पुरुषके आगमज्ञान – तत्त्वार्थश्रद्धान – संयतत्त्वका युगपत्पना होने पर भी, यदि वह किंचित्मात्र भी मोहमलसे लिप्त होनेसे शरीरादिके प्रति (तत्संबंधी) मूर्च्छासे २उपरक्त रहनेसे, उतने (कुछ) मोहमलकलंकरूप कीलेके साथ बँधे हुए कर्मोंसे न छूटता हुआ सिद्ध नहीं होता ।
इसलिये आत्मज्ञानशून्य आगमज्ञान – तत्त्वार्थश्रद्धान – संयतत्त्वका युगपत्पना भी .
३निरुपराग उपयोगमें परिणत करके ज्ञानात्मक आत्माका अनुभव नहीं करता, तो वह पुरुष मात्र
१. स्वोचित = अपनेको उचित, अपने – अपने योग्य । [आत्माका स्वभाव त्रिकालकी स्वोचित पर्यायों सहित समस्त द्रव्योंको जानना है ।]]
२. उपरक्त = मलिन; विकारी । ३. निरुपराग = उपराग रहित; निर्मल; निर्विकार; शुद्ध ।