atra kShamAglAnatvaheturUpavAsa, bAlavRuddhatvAdhiShThAnan sharIramupadhi, tato bAlavRuddha- shrAntaglAnA ev tvAkRuShyante . ath deshakAlagnasyApi bAlavRuddhashrAntaglAnatvAnurodhenAhAr- vihArayo pravartamAnasya mRudvAcharaNapravRuttatvAdalpo lepo bhavatyev, tadvaramutsarga . deshakAlagnasyApi bAlavRuddhashrAntaglAnatvAnurodhenAhAravihArayo pravartamAnasya mRudvAcharaNapravRuttatvAdalpa ev lepo bhavati, tadvaramapavAda . deshakAlagnasyApi bAlavRuddhashrAntaglAnatvAnurodhenAhAravihArayoralpalep- niShedhayanshchAritrarakShaNAy vyatirekadvAreN tamevArthan draDhayati – vaTTadi vartate pravartate . sa ka kartA . samaNo shatrumitrAdisamachitta shramaNa . yadi kim . jadi appalevI so yadi chedalpalepI stokasAvadyo bhavati . kayorviShayayorvartate . AhAre va vihAre tapodhanayogyAhAravihArayo . kin kRutvA pUrvan . jANittA gnAtvA . kAn . te tAn karmatApannAn; desan kAlan saman khaman uvadhin deshan, kAlan, mArgAdishraman, kShamAn kShamatAmupavAsAdiviShaye shaktin , upadhin bAlavRuddhashrAntaglAnasambandhinan sharIramAtropadhin parigrahamiti panycha deshAdIn tapodhanAcharaNasahakAribhUtAniti . tathAhi — pUrvakathitakrameN tAvaddurdharAnuShThAnarUpotsarge vartate; tatra cha prAsukAhArAdigrahaNanimittamalpalepan draShTavA yadi na pravartate tadA ArtadhyAnasankleshen sharIratyAgan
anvayArtha : — [yadi ] yadi [shramaNa ] shramaN [AhAre vA vihAre ] AhAr athavA vihAramen [deshan ] desh, [kAlan ] kAl, [shraman ] shram, [kShamAn ] 1kShamatA tathA [upadhin ] upadhi, [tAn gnAtvA ] inako jAnakar [vartate ] pravarte [sa alpalepI ] to vah alpalepI hotA hai ..231..
TIkA : — kShamatA tathA glAnatAkA hetu upavAs hai aur bAl tathA vRuddhatvakA adhiShThAn upadhi – sharIr hai, isaliye yahAn (TIkAmen) bAl – vRuddha – shrAnt – glAn hI liye gaye hain . (arthAt mUl gAthAmen jo kShamA, upadhi ityAdi shabda hain unakA Ashay khInchakar TIkAmen ‘bAl, vRuddha, shrAnt, glAn’ shabda hI prayukta kiye gaye hain) .
2deshakAlagnako bhI, yadi vah bAl – vRuddha – shrAnt – glAnatvake anurodhase (arthAt bAlatva, vRuddhatva, shrAntatva athavA glAnatvakA anusaraN karake) AhAr – vihAramen pravRutti kare to mRudu AcharaNamen pravRutta honese alpa lep hotA hI hai, (-lepakA sarvathA abhAv nahIn hotA), isaliye utsarga achchhA hai .
deshakAlagnako bhI, yadi vah bAl – vRuddha – shrAnt – glAnatvake anurodhase AhAr – vihAramen pravRutti kare to mRudu AcharaNamen pravRutta honese alpa hI lep hotA hai . (-visheSh lep nahIn hotA), isaliye apavAd achchhA hai .
1. kShamatA = shakti; sahanashakti; dhIraj. 2. deshakAlagna = desh – kAlako jAnanevAlA .