મોહરાગદ્વેષપરિણતત્વાત્ જ્ઞેયાર્થપરિણમનલક્ષણયા ક્રિયયા યુજ્યમાનઃ ક્રિયાફલભૂતં બન્ધમ- નુભવતિ, ન તુ જ્ઞાનાદિતિ પ્રથમમેવાર્થપરિણમનક્રિયાફલત્વેન બન્ધસ્ય સમર્થિતત્વાત્, તથા ‘ગેણ્હદિ ણેવ ણ મુંચદિ ણ પરં પરિણમદિ કેવલી ભગવં . પેચ્છદિ સમંતદો સો જાણદિ સવ્વં ણિરવસેસં ..’ ઇત્યર્થપરિણમનાદિક્રિયાણામભાવસ્ય શુદ્ધાત્મનો નિરૂપિતત્વાચ્ચાર્થાનપરિણમતોઽ- ગૃહ્ણતસ્તેષ્વનુત્પદ્યમાનસ્ય ચાત્મનો જ્ઞપ્તિક્રિયાસદ્ભાવેઽપિ ન ખલુ ક્રિયાફલભૂતો બન્ધઃ સિદ્ધયેત્ ..૫૨.. પદાર્થપરિચ્છિત્તિસદ્ભાવેઽપિ રાગદ્વેષમોહાભાવાત્ કેવલિનાં બન્ધો નાસ્તીતિ તમેવાર્થં પ્રકારાન્તરેણ દૃઢીકુર્વન્ જ્ઞાનપ્રપઞ્ચાધિકારમુપસંહરતિ ---ણ વિ પરિણમદિ યથા સ્વકીયાત્મપ્રદેશૈઃ સમરસીભાવેન સહ પરિણમતિ તથા જ્ઞેયરૂપેણ ન પરિણમતિ . ણ ગેણ્હદિ યથૈવ ચાનન્તજ્ઞાનાદિચતુષ્ટયરૂપમાત્મરૂપમાત્મરૂપતયા ગૃહ્ણાતિ તથા જ્ઞેયરૂપં ન ગૃહ્ણાતિ . ઉપ્પજ્જદિ ણેવ તેસુ અટ્ઠેસુ યથા ચ નિર્વિકારપરમાનન્દૈકસુખરૂપેણ સ્વકીયસિદ્ધપર્યાયેણોત્પદ્યતે તથૈવ ચ જ્ઞેયપદાર્થેષુ નોત્પદ્યતે . કિં કુર્વન્નપિ . જાણણ્ણવિ તે તાન્ જ્ઞેયપદાર્થાન્ સ્વસ્માત્ પૃથગ્રૂપેણ જાનન્નપિ . સ કઃ કર્તા . આદા મુક્તાત્મા . અબંધગો તેણ પણ્ણત્તો તતઃ કારણાત્કર્મણામબન્ધકઃ પ્રજ્ઞપ્ત ઇતિ . તદ્યથા --રાગાદિરહિતજ્ઞાનં બન્ધકારણં ન ભવતીતિ જ્ઞાત્વા શુદ્ધાત્મોપલમ્ભલક્ષણમોક્ષવિપરીતસ્ય નારકાદિદુઃખકારણકર્મબન્ધસ્ય કારણાનીન્દ્રિયમનોજનિતાન્યેકદેશ- સ્વરૂપ ક્રિયાકે સાથ યુક્ત હોતા હુઆ આત્મા ક્રિયાફલભૂત બન્ધકા અનુભવ કરતા હૈ, કિન્તુ જ્ઞાનસે નહીં’ ઇસપ્રકાર પ્રથમ હી અર્થપરિણમનક્રિયાકે ફલરૂપસે બન્ધકા સમર્થન કિયા ગયા હૈ (અર્થાત્ બન્ધ તો પદાર્થરૂપમેં પરિણમનરૂપ ક્રિયાકા ફલ હૈ ઐસા નિશ્ચિત કિયા ગયા હૈ) તથા ‘ગેણ્હદિ ણેવ ણ મુઞ્ચદિ ણ પરં પરિણમદિ કેવલી ભગવં . પેચ્છદિ સમંતદો સો જાણાદિ સવ્વં ૧ણિરવસેસં ..’

ઇસ ગાથા સૂત્રમેં શુદ્ધાત્માકે અર્થ પરિણમનાદિ ક્રિયાઓંકા અભાવ નિરૂપિત કિયા ગયા હૈ ઇસલિયે જો (આત્મા) પદાર્થરૂપમેં પરિણમિત નહીં હોતા ઉસે ગ્રહાણ નહીં કરતા ઔર ઉસરૂપ ઉત્પન્ન નહીં હોતા ઉસ આત્માકે જ્ઞપ્તિક્રિયાકા સદ્ભાવ હોને પર ભી વાસ્તવમેં ક્રિયાફલભૂત બન્ધ સિદ્ધ નહીં હોતા .

ભાવાર્થ : — કર્મકે તીન ભેદ કિયે ગયે હૈં – પ્રાપ્ય – વિકાર્ય ઔર નિર્વર્ત્ય . કેવલી- ભગવાનકે પ્રાપ્ય કર્મ, વિકાર્ય કર્મ ઔર નિર્વર્ત્ય કર્મ જ્ઞાન હી હૈ, ક્યોંકિ વે જ્ઞાનકો હી ગ્રહણ કરતે હૈં, જ્ઞાનરૂપ હી પરિણમિત હોતે હૈં ઔર જ્ઞાનરૂપ હી ઉત્પન્ન હોતે હૈં . ઇસ પ્રકાર જ્ઞાન હી ઉનકા કર્મ ઔર જ્ઞપ્તિ હી ઉનકી ક્રિયા હૈ . ઐસા હોનેસે કેવલીભગવાનકે બન્ધ નહીં હોતા, ક્યોંકિ જ્ઞપ્તિક્રિયા બન્ધકા કારણ નહીં હૈ કિન્તુ જ્ઞેયાર્થપરિણમનક્રિયા અર્થાત્ જ્ઞેય પદાર્થોંકે પ્ર. ૧૨

૧. જ્ઞાનતત્ત્વ -પ્રજ્ઞાપનકી ૩૨ વીં ગાથા .