સપ્રતિપક્ષં સહાનિવૃદ્ધિ ચ ગૌણમિતિ કૃત્વા જ્ઞાનં ચ સૌખ્યં ચ હેયમ્ . ઇતરત્પુનરમૂર્તાભિ- શ્ચૈતન્યાનુવિધાયિનીભિરેકાકિનીભિરેવાત્મપરિણામશક્તિભિસ્તથાવિધેભ્યોઽતીન્દ્રિયેભ્યઃ સ્વાભાવિક- ચિદાકારપરિણામેભ્યઃ સમુત્પદ્યમાનમત્યન્તમાત્માયત્તત્વાન્નિત્યં યુગપત્કૃતપ્રવૃત્તિ નિઃપ્રતિપક્ષ- મહાનિવૃદ્ધિ ચ મુખ્યમિતિ કૃત્વા જ્ઞાનં સૌખ્યં ચોપાદેયમ્ ..૫૩.. ઇત્યાદ્યધિકારગાથાસૂત્રમેકં, તદનન્તરમતીન્દ્રિયજ્ઞાનમુખ્યત્વેન ‘જં પેચ્છદો’ ઇત્યાદિ સૂત્રમેકં, અથેન્દ્રિયજ્ઞાનમુખ્યત્વેન ‘જીવો સયં અમુત્તો’ ઇત્યાદિ ગાથાચતુષ્ટયં, તદનન્તરમતીન્દ્રિયસુખમુખ્યતયા ‘જાદં સયં’ ઇત્યાદિ ગાથાચતુષ્ટયં, અથાનન્તરમિન્દ્રિયસુખપ્રતિપાદનરૂપેણ ગાથાષ્ટકમ્, તત્રાપ્યષ્ટકમધ્યે પ્રથમત ઇન્દ્રિયસુખસ્ય દુઃખત્વસ્થાપનાર્થં ‘મણુઆસુરા’ ઇત્યાદિ ગાથાદ્વયં, અથ મુક્તાત્મનાં દેહાભાવેઽપિ સુખમસ્તીતિ જ્ઞાપનાર્થં દેહઃ સુખકારણં ન ભવતીતિ કથનરૂપેણ ‘પપ્પા ઇટ્ઠે વિસયે’ ઇત્યાદિ સૂત્રદ્વયં, તદનન્તરમિન્દ્રિયવિષયા અપિ સુખકારણં ન ભવન્તીતિ કથનેન ‘તિમિરહરા’ ઇત્યાદિ ગાથાદ્વયમ્, અતોઽપિ સર્વજ્ઞનમસ્કારમુખ્યત્વેન ‘તેજોદિટ્ઠિ’ ઇત્યાદિ ગાથાદ્વયમ્ . એવં પઞ્ચમસ્થલે અન્તરસ્થલચતુષ્ટયં ભવતીતિ સુખપ્રપઞ્ચાધિકારે સમુદાયપાતનિકા .. અથાતીન્દ્રિયસુખસ્યોપાદેયભૂતસ્ય સ્વરૂપં પ્રપઞ્ચ- યન્નતીન્દ્રિયજ્ઞાનમતીન્દ્રિયસુખં ચોપાદેયમિતિ, યત્પુનરિન્દ્રિયજં જ્ઞાનં સુખં ચ તદ્ધેયમિતિ પ્રતિપાદનરૂપેણ પ્રથમતસ્તાવદધિકારસ્થલગાથયા સ્થલચતુષ્ટયં સૂત્રયતિ — અત્થિ અસ્તિ વિદ્યતે . કિં કર્તૃ . ણાણં જ્ઞાનમિતિ ભિન્નપ્રક્રમો વ્યવહિતસમ્બન્ધઃ . કિંવિશિષ્ટમ્ . અમુત્તં મુત્તં અમૂર્તં મૂર્તં ચ . પુનરપિ કિંવિશિષ્ટમ્ . અદિંદિયં ઇંદિયં ચ યદમૂર્તં તદતીન્દ્રિયં મૂર્તં પુનરિન્દ્રિયજમ્ . ઇત્થંભૂતં જ્ઞાનમસ્તિ . કેષુ વિષયેષુ . અત્થેસુ જ્ઞેયપદાર્થેષુ, તહા સોક્ખં ચ તથૈવ જ્ઞાનવદમૂર્તમતીન્દ્રિયં મૂર્તમિન્દ્રિયજં ચ સુખમિતિ . જં તેસુ પરં ચ તં ણેયં યત્તેષુ પૂર્વોક્તજ્ઞાનસુખેષુ મધ્યે પરમુત્કૃષ્ટમતીન્દ્રિયં તદુપાદેયમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ . તદેવ હેય હૈ અર્થાત્ છોડને યોગ્ય હૈ; ઔર દૂસરા જ્ઞાન તથા સુખ અમૂર્તરૂપ ઐસી ચિદાકાર -પરિણામોંકે દ્વારા ઉત્પન્ન હોતા હુઆ અત્યન્ત આત્માધીન હોનેસે નિત્ય યુગપત્ પ્રવર્તમાન, નિઃપ્રતિપક્ષ ઔર હાનિવૃદ્ધિસે રહિત હૈ, ઇસલિયે મુખ્ય હૈ, ઐસા સમઝકર વહ (જ્ઞાન ઔર સુખ) ઉપાદેય અર્થાત્ ગ્રહણ કરને યોગ્ય હૈ ..૫૩..
૯૨પ્રવચનસાર[ ભગવાનશ્રીકુંદકુંદ-
૧પ્રવૃત્ત હોનેવાલા, ૨સપ્રતિપક્ષ ઔર ૩સહાનિવૃદ્ધિ હૈ ઇસલિયે ગૌણ હૈ ઐસા સમઝકર વહ
૪ચૈતન્યાનુવિધાયી ઐકાકી આત્મપરિણામ શક્તિયોંસે તથાવિધ અતીન્દ્રિય સ્વાભાવિક-
૧. મૂર્તિક ઇન્દ્રિયજ જ્ઞાન ક્રમસે પ્રવૃત્ત હોતા હૈ; યુગપત્ નહીં હોતા; તથા મૂર્તિક ઇન્દ્રિયજ સુખ ભી ક્રમશઃ હોતા હૈ, એક હી સાથ સર્વ ઇન્દ્રિયોંકે દ્વારા યા સર્વ પ્રકારસે નહીં હોતા .
૨. સપ્રતિપક્ષ = પ્રતિપક્ષ – વિરોધી સહિત . (મૂર્ત -ઇન્દ્રિયજ જ્ઞાન અપને પ્રતિપક્ષ અજ્ઞાનસહિત હી હોતા હૈ, ઔર મૂર્ત ઇન્દ્રિયજ સુખ ઉસકે પ્રતિપક્ષભૂત દુઃખ સહિત હી હોતા હૈ .
૩. સહાનિવૃદ્ધિ = હાનિવૃદ્ધિ સહિત .
૪. ચૈતન્યાનુવિધાયી = ચૈતન્યકે અનુસાર વર્તનેવાલી; ચૈતન્યકે અનુકૂલરૂપસે – વિરુદ્ધરૂપસે નહીં વર્તનેવાલી .