indriyajñānaṁ nām upadeśāntaḥkaraṇendriyādīni virūpakāraṇatvenopalabdhisaṁskārādīn padārtheṣu kālāntaritarāmarāvaṇādiṣu svabhāvāntaritabhūtādiṣu tathaivātisūkṣmeṣu paracetovr̥tti- pudgalaparamāṇvādiṣu ca na pravartate . kasmāditi cet . indriyāṇāṁ sthūlaviṣayatvāt, tathaiv mūrtaviṣayatvācca . tataḥ kāraṇādindriyajñānen sarvajño na bhavati . tat ev cātīndriyajñānotpattikāraṇaṁ rāgādivikalparahitaṁ svasaṁvedanajñānaṁ vihāy pañcendriyasukhasādhanabhūtendriyajñāne nānāmanorathavikalpa- jālarūpe mānasajñāne ca ye ratiṁ kurvanti te sarvajñapadaṁ na labhante iti sūtrābhiprāyaḥ ..40.. lakṣaṇ (-yathoktasvarūp, ū par kahā gayā jaisā) 1grāhyagrāhakasambandhakā asaṁbhav hai .
bhāvārtha : — indriyoṁke sāth padārthakā (arthāt viṣayīke sāth viṣayakā) sannikarṣa sambandha ho tabhī (avagrah -īhā -avāy -dhāraṇārūp kramase) indriy jñān padārthako jān sakatā hai . naṣṭa aur anutpanna padārthoṁke sāth indriyoṁkā sannikarṣa -sambandha na honese indriy jñān unheṁ nahīṁ jān sakatā . isaliye indriyajñān hīn hai, hey hai ..40..
ab, aisā spaṣṭa karate haiṁ ki atīndriy jñānake liye jo jo kahā jātā hai vah (sab) saṁbhav hai : —
anvayārtha : — [apradeśaṁ ] jo jñān apradeśako, [sapradeśaṁ ] sapradeśako, [mūrtaṁ ] mūrtako, [amūrtaḥ ca ] aur amūrtako tathā [ajātaṁ ] anutpanna [ca ] aur [pralayaṁgataṁ ] naṣṭa [paryāyaṁ ] paryāyako [jānāti ] jānatā hai, [tat jñānaṁ ] vah jñān [atīndriyaṁ ] atīndriy [bhaṇitam ] kahā gayā hai ..41..
ṭīkā : — indriyajñān upadeś, antaḥkaraṇ aur indriy ityādiko
je jāṇatuṁ apradeśane, sapradeś, mūrta, amūrtane, paryāy naṣṭa -ajātane, bhākhyuṁ atīṁdriy jñān te . 41.
1. indriyagocar padārtha grāhya hai aur indriyān̐ grāhak haiṁ .