antaraṁgasvarūpakāraṇatvenopādāy pravartate; pravartamānaṁ ca sapradeśamevādhyavasyati sthūlopalambhak- tvānnāpradeśam; mūrtamevāvagacchati tathāvidhaviṣayanibandhanasadbhāvānnāmūrtam; vartamānamev paricchi- natti viṣayaviṣayisannipātasadbhāvānna tu vr̥ttaṁ vartsyacca . yattu punaranāvaraṇamatīndriyaṁ jñānaṁ tasya samiddhadhūmadhvajasyevānekaprakāratāliṁgitaṁ dāhyaṁ dāhyatānatikramāddāhyamev yathā tathātmanaḥ apradeśaṁ sapradeśaṁ mūrtamamūrtamajātamativāhitaṁ ca paryāyajātaṁ jñeyatānatikramātparicchedyamev bhavatīti ..41.. athātīndriyajñānamatītānāgatasūkṣmādipadārthān jānātītyupadiśati ---apadesaṁ apradeśaṁ kālāṇuparamāṇvādi sapadesaṁ śuddhajīvāstikāyādipañcāstikāyasvarūpaṁ muttaṁ mūrtaṁ pudgaladravyaṁ amuttaṁ ca amūrtaṁ ca śuddhajīvadravyādi pajjayamajādaṁ palayaṁ gadaṁ ca paryāyamajātaṁ bhāvinaṁ pralayaṁ gataṁ cātītametatsarvaṁ pūrvoktaṁ jñeyaṁ vastu jāṇadi jānāti yadjñānaṁ kartr̥ taṁ ṇāṇamadiṁdiyaṁ bhaṇiyaṁ tadjñānamatīndriyaṁ bhaṇitaṁ, tenaiv sarvajño bhavati . tat ev ca pūrvagāthoditamindriyajñānaṁ mānasajñānaṁ ca tyaktvā ye nirvikalpasamādhi- rūpasvasaṁvedanajñāne samastavibhāvapariṇāmatyāgen ratiṁ kurvanti ta ev paramāhlādaikalakṣaṇasukhasvabhāvaṁ sarvajñapadaṁ labhante ityabhiprāyaḥ ..41.. evamatītānāgataparyāyā vartamānajñāne pratyakṣā na bhavantīti aṁtaraṅga svarūp -kāraṇatāse grahaṇ karake pravr̥tta hotā hai; aur vah pravr̥tta hotā huā sapradeśako hī jānatā hai kyoṁki vah sthūlako jānanevālā hai, apradeśako nahīṁ jānatā, (kyoṁki vah sūkṣmako jānanevālā nahīṁ hai ); vah mūrtako hī jānatā hai kyoṁki vaise (mūrtik) viṣayake sāth usakā sambandha hai, vah amūrtako nahīṁ jānatā (kyoṁki amūrtik viṣayake sāth indriyajñānakā sambandha nahīṁ hai ); vah vartamānako hī jānatā hai, kyoṁki viṣay -viṣayīke sannipāt sadbhāv hai, vah pravartit ho cukanevāleko aur bhaviṣyameṁ pravr̥tta honevāleko nahīṁ jānatā (kyoṁki indriy aur padārthake sannikarṣakā abhāv hai )
parantu jo anāvaraṇ atīndriy jñān hai use apane apradeś, sapradeś, mūrta aur amūrta (padārtha mātra) tathā anutpanna evaṁ vyatīt paryāyamātra, jñeyatākā atikramaṇ na karanese jñey hī hai — jaise prajvalit agniko anek prakārakā īṁdhan, dāhyatākā atikramaṇ na karanese dāhya hī hai . (jaise pradīpta agni dāhyamātrako — īṁdhanamātrako — jalā detī hai, usīprakār nirāvaraṇ jñān jñeyamātrako — dravyaparyāyamātrako — jānatā hai ) ..41..
70pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-
1virūp - kāraṇatāse (grahaṇ karake) aur 2upalabdhi (-kṣayopaśam), 3saṁskār ityādiko
1. virūp = jñānake svarūpase bhinna svarūpavāle . (upadeś, man aur indriyān̐ paudgalik honese unakā rūp jñānake svarūpase bhinna hai . ve indriyajñānameṁ bahiraṁg kāraṇ haiṁ .)
2. upalabdhi = jñānāvaraṇīy karmake kṣayopaśamake nimittase padārthoṁko jānanekī śakti. (yah ‘labdha’ śakti jab ‘upayukta’ hotī haiṁ tabhī padārtha jānanemeṁ āte hai .)
3. saṁskār = bhūtakālameṁ jāne huye padārthoṁkī dhāraṇā .