ih kilaikamākāśadravyamekaṁ dharmadravyamekamadharmadravyamasaṁkhyeyāni kāladravyāṇyanantāni jīvadravyāṇi . tato‘pyanantaguṇāni pudgaladravyāṇi . tathaiṣāmev pratyekamatītānāgatānubhūy- mānabhedabhinnaniravadhivr̥ttipravāhaparipātino‘nantāḥ paryāyāḥ . evametatsamastamapi samuditaṁ jñeyam . ihaivaikaṁ kiṁcijjīvadravyaṁ jñātr̥ . ath yathā samastaṁ dāhyaṁ dahan dahanaḥ samastadāhyahetuk- samastadāhyākāraparyāyapariṇatasakalaikadahanākāramātmānaṁ pariṇamati, tathā samastaṁ jñeyaṁ jānan jñātā samastajñeyahetukasamastajñeyākāraparyāyapariṇatasakalaikajñānākāraṁ cetanatvāt svānubhav- pratyakṣamātmānaṁ pariṇamati . evaṁ kil dravyasvabhāvaḥ . yastu samastaṁ jñeyaṁ na jānāti sa samastaṁ bhaṇitam . abhedanayen tadev sarvajñasvarūpaṁ tadevopādeyabhūtānantasukhādyanantaguṇānāmādhārabhūtaṁ sarva- prakāropādeyarūpeṇ bhāvanīyam iti tātparyam ..47.. ath yaḥ sarvaṁ na jānāti sa ekamapi na jānātīti vicārayati — jo ṇa vijāṇadi yaḥ kartā naiv jānāti . katham . jugavaṁ yugapadekakṣaṇe . kān . atthe arthān . kathaṁbhūtān . tikkālige trikālaparyāyapariṇatān . punarapi kathaṁbhūtān . tihuvaṇatthe tribhuvanasthān . ṇāduṁ tassa ṇa sakkaṁ tasya puruṣasya sambandhi jñānaṁ jñātuṁ samarthaṁ na bhavati . kim . davvaṁ vijānāti ] nahīṁ jānatā, [tasya ] use [saparyayaṁ ] paryāy sahit [ekaṁ dravyaṁ vā ] ek dravya bhī [jñātuṁ na śakyaṁ ] jānanā śakya nahīṁ hai ..48..
ṭīkā : — is viśvameṁ ek ākāśadravya, ek dharmadravya, ek adharmadravya, asaṁkhya kāladravya aur ananta jīvadravya tathā unase bhī anantagune pudgal dravya haiṁ, aur unhīṁke pratyekake atīt, anāgat aur vartamān aise (tīn) prakāroṁse bhedavālī 1niravadhi 2vr̥ttipravāhake bhītar paṛanevālī (-samā jānevālī) ananta paryāyeṁ haiṁ . isaprakār yah samasta (dravyoṁ aur paryāyoṁkā) samudāy jñey hai . usīmeṁ ek koī bhī jīvadravya jñātā hai . ab yahān̐, jaise samasta dāhyako dahakatī huī agni samasta -dāhyahetuk (-samasta dāhya jisakā nimitta hai aisā) samasta dāhyākāraparyāyarūp pariṇamit sakal ek 3dahan jisakā ākār (svarūp) hai aise apane rūpameṁ (-agnirūpameṁ ) pariṇamit hotī hai, vaise hī samasta jñeyoko jānatā huā jñātā (-ātmā) samastajñeyahetuk samasta jñeyākāraparyāyarūp pariṇamit 4sakal ek jñān jisakā ākār (svarūp) hai aise nijarūpase — jo cetanatāke kāraṇ svānubhavapratyakṣa hai us -rūp — pariṇamit hotā hai . isaprakār vāstavameṁ dravyakā svabhāv hai . kintu jo samasta jñeyako nahīṁ jānatā vah (ātmā), jaise samasta dāhyako na dahatī huī agni samastadāhyahetuk
1. niravadhi = avadhi – had – maryādā antarahit .
2. vr̥tti = vartan karanā; utpād – vyay – dhrauvya; astitva, pariṇati .
3. dahan = jalānā, dahanā .
4. sakal = sārā; paripūrṇa .