dāhyamadahan samastadāhyahetukasamastadāhyākāraparyāyapariṇatasakalaikadahanākāramātmānaṁ dahan iv samastajñeyahetukasamastajñeyākāraparyāyapariṇatasakalaikajñānākāramātmānaṁ cetanatvāt svānubhav- pratyakṣatve‘pi na pariṇamati . evametadāyāti yaḥ sarvaṁ na jānāti sa ātmānaṁ na jānāti ..48.. jñeyadravyam . kiṁviśiṣṭam . sapajjayaṁ anantaparyāyasahitam . katisaṁkhyopetam . egaṁ vā ekamapīti . tathā hi ---ākāśadravyaṁ tāvadekaṁ, dharmadravyamekaṁ, tathaivādharmadravyaṁ ca, lokākāśapramitāsaṁkhyeyakāladravyāṇi, tato‘nantaguṇāni jīvadravyāṇi, tebhyo‘pyanantaguṇāni pudgaladravyāṇi . tathaiv sarveṣāṁ pratyekamananta- paryāyāḥ, etatsarvaṁ jñeyaṁ tāvattatraikaṁ vivakṣitaṁ jīvadravyaṁ jñātr̥ bhavati . evaṁ tāvadvastusvabhāvaḥ . tatra yathā dahanaḥ samastaṁ dāhyaṁ dahan san samastadāhyahetukasamastadāhyākāraparyāyapariṇatasakalaikadahanasvarūpamuṣṇa- pariṇatatr̥ṇaparṇādyākāramātmānaṁ (svakīyasvabhāvaṁ) pariṇamati, tathāyamātmā samastaṁ jñeyaṁ jānan san samastajñeyahetukasamastajñeyākāraparyāyapariṇatasakalaikākhaṇḍajñānarūpaṁ svakīyamātmānaṁ pariṇamati jānāti paricchinatti . yathaiv ca sa ev dahanaḥ pūrvokta lakṣaṇaṁ dāhyamadahan san tadākāreṇ na pariṇamati, tathā‘‘tmāpi pūrvoktalakṣaṇaṁ samastaṁ jñeyamajānan pūrvoktalakṣaṇamev sakalaikākhaṇḍajñānākāraṁ svakīyamātmānaṁ na pariṇamati na jānāti na paricchinatti . aparamapyudāharaṇaṁ dīyate ---yathā ko‘pyandhak ādityaprakāśyān padārthānapaśyannādityamiv, pradīpaprakāśyān padārthānapaśyan pradīpamiv, darpaṇastha- bimbānyapaśyan darpaṇamiv, svakīyadr̥ṣṭiprakāśyān padārthānapaśyan hastapādādyavayavapariṇataṁ svakīy- dehākāramātmānaṁ svakīyadr̥ṣṭayā na paśyati, tathāyaṁ vivakṣitātmāpi kevalajñānaprakāśyān padārthānajānan samastadāhyākāraparyāyarūp pariṇamit sakal ek dahan jisakā ākār hai aise apane rūpameṁ pariṇamit nahīṁ hotā usīprakār samastajñeyahetuk samastajñeyākāraparyāyarūp pariṇamit sakal ek jñān jisakā ākār hai aise apane rūpameṁ — svayaṁ cetanāke kāraṇ svānubhavapratyakṣa hone par bhī pariṇamit nahīṁ hotā, (apaneko paripūrṇa tayā anubhav nahīṁ karatā — nahīṁ jānatā) is prakār yah phalit hotā hai ki jo sabako nahīṁ jānatā vah apaneko (-ātmāko) nahīṁ jānatā .
bhāvārtha : — jo agni kāṣṭha, tr̥ṇ, patte ityādi samasta dāhyapadārthoṁko nahīṁ jalātā, usakā dahanasvabhāv (kāṣṭhādik samasta dāhya jisakā nimitta hai aisā) samasta dāhyākāraparyāyarūp pariṇamit na honese apūrṇarūpase pariṇamit hotā hai — paripūrṇarūpase pariṇamit nahīṁ hotā, isaliye paripūrṇa ek dahan jisakā svarūp hai aisī vah agni apane rūp hī pūrṇa rītise pariṇamit nahīṁ hotī; usī prakār yah ātmā samasta dravya -paryāyarūp samasta jñeyako nahīṁ jānatā, usakā jñān (samasta jñey jisakā nimitta hai aise) samastajñeyākāraparyāyarūp pariṇamit na honese apūrṇarūpase pariṇamit hotā hai – paripūrṇa rūpase pariṇamit nahīṁ hotā, isaliye paripūrṇa ek jñān jisakā svarūp hai aisā vah ātmā apane rūpase hī pūrṇa rītise pariṇamit nahīṁ hotā arthāt nijako hī pūrṇa rītise anubhav nahīṁ karatā — nahīṁ jānatā . isaprakār siddha huā ki jo sabako nahīṁ jānatā vah ekako — apaneko (pūrṇa rītise) nahīṁ jānatā ..48..
82pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-