nibandhanāḥ . ath yaḥ sarvadravyaparyāyanibandhanānaṁtaviśeṣavyāpipratibhāsamayamahāsāmānyarūp- mātmānaṁ svānubhavapratyakṣaṁ na karoti sa ka thaṁ pratibhāsamayamahāsāmānyavyāpyapratibhāsamayānanta- viśeṣanibandhanabhūtasarvadravyaparyāyān pratyakṣīkuryāt . evametadāyāti ya ātmānaṁ na jānāti sa sarvaṁ na jānāti . ath sarvajñānādātmajñānamātmajñānātsarvajñānamityavatiṣṭhate . evaṁ ca sati jñānamayatven svasaṁcetakatvādātmano jñātr̥jñeyayorvastutvenānyatve satyapi pratibhāsapratibhāsya- mānayoḥ svasyāmavasthāyāmanyonyasaṁvalanenātyantamaśakyavivecanatvātsarvamātmani nikhātamiv pratibhāti . yadyevaṁ na syāt tadā jñānasya paripūrṇātmasaṁcetanābhāvāt paripūrṇasyaikasyātmano‘pi jñānaṁ na siddhayet ..49.. anantadravyasamūhān kidh so savvāṇi jāṇādi kathaṁ sa sarvān jānāti jugavaṁ yugapadekasamaye, na kathamapīti . tathā hi --ātmalakṣaṇaṁ tāvajjñānaṁ taccākhaṇḍapratibhāsamayaṁ sarvajīvasādhāraṇaṁ mahāsāmānyam . tacca mahāsāmānyaṁ jñānamayānantaviśeṣavyāpi . te ca jñānaviśeṣā anantadravyaparyāyāṇāṁ viṣayabhūtānāṁ ananta viśeṣoṁmeṁ vyāpta honevāle pratibhāsamay mahāsāmānyarūp ātmākā svānubhav pratyakṣa nahīṁ karatā, vah (puruṣ) pratibhāsamay mahāsāmānyake dvārā 1vyāpya (-vyāpya hone yogya) jo pratibhāsamay ananta viśeṣ hai unakī nimittabhūt sarva dravya paryāyoṁko kaise pratyakṣa kar sakegā ? (nahīṁ kar sakegā) isase aisā phalit huā ki jo ātmāko nahīṁ jānatā vah sabako nahīṁ jānatā .
ab, isase aisā niścit hotā hai ki sarvake jñānase ātmākā jñān aur ātmāke jñānase sarvakā jñān (hotā hai); aur aisā honese, ātmā jñānamayatāke kāraṇ svasaṁcetak honese, jñātā aur jñeyakā vasturūpase anyatva hone par bhī pratibhās aur pratibhāsyamānakar apanī avasthāmeṁ anyonya milan honeke kāraṇ (jñān aur jñey, ātmākī – jñānakī avasthāmeṁ paraspar miśrit – ekamekarūp honese) unheṁ bhinna karanā atyanta aśakya honese māno sab kuch ātmāmeṁ 2nikhāt (praviṣṭa) ho gayā ho isaprakār pratibhāsit hotā hai — jñāt hotā hai . (ātmā jñānamay honese vah apaneko anubhav karatā hai — jānatā hai, aur apaneko jānanepar samasta jñey aise jñāt hote haiṁ – mānoṁ ve jñānameṁ sthit hī hoṁ, kyoṁki jñānakī avasthāmeṁse jñeyākāroṁko bhinna karanā aśakya hai .) yadi aisā na ho to (yadi ātmā sabako na jānatā ho to) jñānake paripūrṇa ātmasaṁcetanakā abhāv honese paripūrṇa ek ātmākā bhī jñān siddha na ho .
84pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-
1. jñān sāmānya vyāpak hai, aur jñān viśeṣ -bhed vyāpya haiṁ . un jñānaviśeṣoṁke nimitta jñeyabhūt sarva dravya aur paryāyeṁ haiṁ .
2. nikhāt = khodak ra bhītar gaharā utar gayā huvā; bhītar praviṣṭa huā .