yadāyamātmā manāgapi dharmapariṇatimanāsādayannaśubhopayogapariṇatimālambate tadā kumanuṣyatiryaṅnārakabhramaṇarūpaṁ duḥkhasahasrabandhamanubhavati . tataścāritralavasyāpyabhāvādatyantahey evāyamaśubhopayog iti ..12..
evamayamapāstasamastaśubhāśubhopayogavr̥ttiḥ śuddhopayogavr̥ttimātmasātkurvāṇaḥ śuddhopayogā- dhikāramārabhate . tatra śuddhopayogaphalamātmanaḥ protsāhanārthamabhiṣṭauti — pūrvamanākulatvalakṣaṇapāramārthikasukhaviparītamākulatvotpādakaṁ svargasukhaṁ labhate . paścāt param- samādhisāmagrīsadbhāve mokṣaṁ ca labhate iti sūtrārthaḥ ..11.. ath cāritrapariṇāmāsaṁbhavādatyanta- heyasyāśubhopayogasya phalaṁ darśayati ---asuhodaeṇ aśubhodayen ādā ātmā kuṇaro tiriyo bhavīy ṇeraiyo kunarastiryaṅnārako bhūtvā . kiṁ karoti . dukkhasahassehiṁ sadā abhiddudo bhamadi accaṁtaṁ duḥkhasahasraiḥ sadā sarvakālamabhidrutaḥ kadarthitaḥ pīḍitaḥ san saṁsāre atyantaṁ bhramatīti . tathāhi ---nirvikāraśuddhātma- tattvarucirūpaniścayasamyaktvasya tatraiv śuddhātmanyavikṣiptacittavr̥ttirūpaniścayacāritrasya ca vilakṣaṇen viparītābhiniveśajanaken draṣṭaśrutānubhūtapañcendriyaviṣayābhilāṣatīvrasaṁkleśarūpeṇ cāśubhopayogen yadupārjitaṁ pāpakarma tadudayenāyamātmā sahajaśuddhātmānandaikalakṣaṇapāramārthikasukhaviparīten duḥkhen duḥkhitaḥ san svasvabhāvabhāvanācyuto bhūtvā saṁsāre‘tyantaṁ bhramatīti tātparyārthaḥ . evamupayogatray- phalakathanarūpeṇ caturthasthale gāthādvayaṁ gatam ..12.. ath śubhāśubhopayogadvayaṁ niścayanayen heyaṁ jñātvā śuddhopayogādhikāraṁ prārabhamāṇaḥ, śuddhātmabhāvanāmātmasātkurvāṇaḥ san jīvasya protsāhanārthaṁ śuddho- payogaphalaṁ prakāśayati . athavā dvitīyapātanīkā --yadyapi śuddhopayogaphalamagre jñānaṁ sukhaṁ ca saṁkṣepeṇ
anvayārtha : — [aśubhodayen ] aśubh udayase [ātmā ] ātmā [kunaraḥ ] kumanuṣya [tiryag ] tiryaṁc [nairayikaḥ ] aur nārakī [bhūtvā ] hokar [duḥkhasahasraiḥ ] hajāroṁ duḥkhoṁse [sadā abhidrutaḥ ] sadā pīṛit hotā huā [atyaṁtaṁ bhramati ] (saṁsārameṁ) atyanta bhramaṇ karatā hai ..12..
ṭīkā : — jab yah ātmā kiṁcit mātra bhī dharmapariṇatiko prāpta na karatā huā aśubhopayog pariṇatikā avalamban karatā hai, tab vah kumanuṣya, tiryaṁc aur nārakīke rūpameṁ paribhramaṇ karatā huā (tadrūp) hajāroṁ duḥkhoṁke bandhanakā anubhav karatā hai; isaliye cāritrake leśamātrakā bhī abhāv honese yah aśubhopayog atyanta hey hī hai ..12..
isaprakār yah bhāv (bhagavān kundakundācārya dev) samasta śubhāśubhopayogavr̥ttiko (śubhaupayogarūp aur aśubh upayogarūp pariṇatiko) ✽apāsta kar (hey mānakar, tiraskār
✽ apāsta karanā = tiraskār karanā; hey mānanā; dūr karanā; choḍ denā.