yato na khalvindriyāṇyālambyāvagrahehāvāyapūrvakaprakrameṇ kevalī vijānāti, svayamev samastāvaraṇakṣayakṣaṇ evānādyanantāhetukāsādhāraṇabhūtajñānasvabhāvamev kāraṇatvenopādāy tadupari pravik satkevalajñānopayogībhūy vipariṇamate, tato‘syākramasamākrāntasamastadravyakṣetrakāl- bhāvatayā samakṣasaṁvedanālambanabhūtāḥ sarvadravyaparyāyāḥ pratyakṣā ev bhavanti ..21.. kevalajñānasya sarvaṁ pratyakṣaṁ bhavatīti kathanamukhyatven ‘pariṇamado khalu’ ityādigāthādvayam, athātmajñānayorniścayenāsaṁkhyātapradeśatve‘pi vyavahāreṇ sarvagatatvaṁ bhavatītyādikathanamukhyatven ‘ādā ṇāṇapamāṇaṁ’ ityādigāthāpañcakam, tataḥ paraṁ jñānajñeyayoḥ parasparagamananirākaraṇamukhyatayā ‘ṇāṇī ṇāṇasahāvo’ ityādigāthāpañcakam, ath niścayavyavahārakevalipratipādanādimukhyatven ‘jo hi sudeṇ’ ityādisūtracatuṣṭayam, ath vartamānajñāne kālatrayaparyāyaparicchittikathanādirūpeṇ ‘takkāligev savve’ ityādisūtrapañcakam, ath kevalajñānaṁ bandhakāraṇaṁ na bhavati rāgādivikalparahitaṁ chadmasthajñānamapi, kiṁtu rāgādayo bandhakāraṇamityādinirūpaṇamukhyatayā ‘pariṇamadi ṇeyaṁ’ ityādisūtrapañcakam, ath kevalajñānaṁ sarvajñānaṁ sarvajñatven pratipādayatītyādivyākhyānamukhyatven ‘jaṁ takkāliyamidaraṁ’ ityādigāthāpañcakam, ath jñānaprapañcopasaṁhāramukhyatven prathamagāthā, namaskārakathanen dvitīyā ceti ‘ṇavi pariṇamadi’ ityādi gāthādvayam . evaṁ jñānaprapañcābhidhānatr̥tīyāntarādhikāre trayastriṁśadgāthābhiḥ sthalāṣṭaken samudāy-
anvayārtha : — [khalu ] vāstavameṁ [jñānaṁ pariṇamamānasya ] jñānarūpase (kevalajñānarūpase)pariṇamit hote hue kevalībhagavānake [sarvadravyaparyāyāḥ ] sarva dravya -paryāyeṁ [pratyakṣāḥ ] pratyakṣa haiṁ; [saḥ ] ve [tān ] unheṁ [avagrahapūrvābhiḥ kriyābhiḥ ] avagrahādi kriyāoṁse [naiv vijānāti ] nahīṁ jānate ..21..
ṭīkā : — kevalībhagavān indriyoṁke ālambanase avagrah -īhā -avāy pūrvak kramase nahīṁ jānate, (kintu) svayamev samasta āvaraṇake kṣayake kṣaṇ hī, anādi ananta, ahetuk aur asādhāraṇ jñānasvabhāvako hī kāraṇarūp grahaṇ karanese tatkāl hī pragaṭ honevāle kevalajñānopayogarūp hokar pariṇamit hote haiṁ; isaliye unake samasta dravya, kṣetra, kāl aur bhāvakā akramik grahaṇ honese samakṣa saṁvedanakī ( – pratyakṣa jñānakī) ālambanabhūt samasta dravya -paryāyeṁ pratyakṣa hī haiṁ .
bhāvārtha : — jisakā na ādi hai aur na aṁt hai, tathā jisakā koī kāraṇ nahīṁ aur jo anya kisī dravyameṁ nahīṁ hai, aise jñān svabhāvako hī upādey karake, kevalajñānakī utpattike bījabhūt śukladhyān nāmak svasaṁvedanajñānarūpase jab ātmā pariṇamit hotā hai tab