ayaṁ khalvātmā svabhāvat ev paradravyagrahaṇamokṣaṇapariṇamanābhāvātsvatattvabhūtakeval- jñānasvarūpeṇ vipariṇamya niṣkamponmajjajjyotirjātyamaṇikalpo bhūtvā‘vatiṣṭhamānaḥ samantataḥ sphu ritadarśanajñānaśaktiḥ, samastamev niḥśeṣatayātmānamātmanātmani saṁcetayate . athavā yugapadev sarvārthasārthasākṣātkaraṇen jñaptiparivartanābhāvāt saṁbhāvitagrahaṇamokṣaṇalakṣaṇakriyāvirāmaḥ prathamamev samastaparicchedyākārapariṇatatvāt punaḥ paramākārāntaramapariṇamamānaḥ samantato‘pi viśvamaśeṣaṁ paśyati jānāti ca . evamasyātyantaviviktatvamev ..32.. paradravyaṁ na jānāti . pecchadi samaṁtado so jāṇadi savvaṁ ṇiravasesaṁ tathāpi vyavahāranayen paśyati samantataḥ sarvadravyakṣetrakālabhāvairjānāti ca sarvaṁ niravaśeṣam . athavā dvitīyavyākhyānam — abhyantare kāmakrodhādi bahirviṣaye pañcendriyaviṣayādikaṁ bahirdravyaṁ na gr̥hṇāti, svakīyānantajñānādicatuṣṭayaṁ ca na muñcati yatastataḥ kāraṇādayaṁ jīvaḥ kevalajñānotpattikṣaṇ ev yugapatsarvaṁ jānansan paraṁ vikalpāntaraṁ na pariṇamati . tathābhūtaḥ san kiṁ karoti . svatattvabhūtakevalajñānajyotiṣā jātyamaṇikalpo niḥkampacaitanyaprakāśo bhūtvā svātmānaṁ svātmanā svātmani jānātyanubhavati . tenāpi kāraṇen paradravyaiḥ sah bhinnatvamevetyabhiprāyaḥ ..32.. evaṁ jñānaṁ jñeyarūpeṇ na pariṇamatītyādivyākhyānarūpeṇ tr̥tīyasthale
ṭīkā : — yah ātmā, svabhāvase hī paradravyake grahaṇ -tyāgakā tathā paradravyarūpase pariṇamit honekā (usake) abhāv honese, svatattvabhūt kevalajñānarūpase pariṇamit hokar niṣkaṁp nikalanevālī jyotivālā uttam maṇi jaisā hokar rahatā huā, (1) jisake sarva orase (sarva ātmapradeśoṁse) darśanajñānaśakti sphu rit hai aisā hotā huā, niḥśeṣarūpase paripūrṇa ātmāko ātmāse ātmāmeṁ saṁcetatā -jānatā -anubhav karatā hai, athavā (2) ekasāth hī sarva padārthoṁke samūhakā 2sākṣātkār karaneke kāraṇ jñaptiparivartanakā abhāv honese jisake pariṇamit honese phi ra pararūpase — 4ākārāntararūpase nahīṁ pariṇamit hotā huā sarva prakārase aśeṣ viśvako, (mātra) dekhatā -jānatā hai . isaprakār (pūrvokta donoṁ prakārase) usakā (ātmākā padārthoṁse) atyanta bhinnatva hī hai .
bhāvārtha : — kevalībhagavān sarva ātmapradeśoṁse apaneko hī anubhav karate rahate haiṁ; isaprakār ve paradravyoṁse sarvathā bhinna haiṁ . athavā, kevalī bhagavānako sarva padārthoṁkā yugapat
54pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-
3grahaṇatyāgarūp kriyā virāmako prāpta huī hai aisā hotā huā, pahalese hī samasta jñeyākārarūp
1. niḥśeṣarūpase = kuch bhī kiṁcit mātra śeṣ na rahe isaprakār se .
2. sākṣātkār karanā = pratyakṣa jānanā .
3. jñaptikriyākā badalate rahanā arthāt jñānameṁ ek jñeyako grahaṇ karanā aur dūsareko choṛanā so grahaṇ -tyāg hai; isaprakārakā grahaṇ -tyāg vah kriyā hai, aisī kriyākā kevalībhagavānake abhāv huā hai .
4. ākārāntar = anya ākār .