tatra vipratiṣedhasyāvatāraḥ . yathā hi prakāśakasya pradīpasya paraṁ prakāśyatāmāpannaṁ prakāśayataḥ svasmin prakāśye na prakāśakāntaraṁ mr̥gyaṁ svayamev prakāśanakriyāyāḥ samupalambhāt; tathā paricchedakasyātmanaḥ paraṁ paricchedyatāmāpannaṁ paricchindataḥ svasmin paricchedye na paricchedakāntaraṁ mr̥gyaṁ svayamev paricchedanakriyāyāḥ samupalambhāt .
nanu kut ātmano dravyajñānarūpatvaṁ dravyāṇāṁ ca ātmajñeyarūpatvaṁ ca ? pariṇām- saṁbandhatvāt . yataḥ khalu ātmā dravyāṇi ca pariṇāmaiḥ sah saṁbadhyante, tat ātmano dravyālambanajñānen dravyāṇāṁ tu jñānamālambya jñeyākāreṇ pariṇatirabādhitā pratapati ..36.. tathaivotpādavyayadhrauvyarūpeṇ ca tridhā samākhyātam . davvaṁ ti puṇo ādā paraṁ ca tacca jñeyabhūtaṁ dravyamātmā bhavati paraṁ ca . kasmāt . yato jñānaṁ svaṁ jānāti paraṁ ceti pradīpavat . tacca svaparadravyaṁ kathaṁbhūtam . pariṇāmasaṁbaddhaṁ kathaṁcitpariṇāmītyarthaḥ . naiyāyikamatānusārī kaścidāh ---jñānaṁ jñānāntaravedyaṁ prameyatvāt jñaptirūp kriyāmeṁ virodh nahīṁ ātā, kyoṁki vah, prakāśan kriyākī bhān̐ti, utpattikriyāse viruddha prakārase (bhinna prakārase) hotī hai . jaise jo prakāśyabhūt parako prakāśit karatā hai aise prakāśak dīpakako sva prakāśyako prakāśit karaneke sambandhameṁ anya prakāśakakī āvaśyakatā nahīṁ hotī, kyoṁki usake svayamev prakāśan kriyākī prāpti hai; usīprakār jo jñeyabhūt parako jānatā hai aise jñāyak ātmāko sva jñeyake jānaneke sambandhameṁ anya jñāyakakī āvaśyakatā nahīṁ hotī, kyoṁki svayamev jñān -kriyā kī prāpti1 hai . (isase siddha huā ki jñān svako bhī jān sakatā hai .)
(praśna) : — ātmāko dravyoṁkī jñānarūpatā aur dravyoṁko ātmākī jñeyarūpatā kaise ( – kisaprakār ghaṭit) hai ?
(uttar) : — ve pariṇāmavāle honese . ātmā aur dravya pariṇāmayukta haiṁ, isaliye ātmāke, dravya jisakā 2ālamban haiṁ aise jñānarūpase (pariṇati), aur dravyoṁke, jñānakā
1.koī paryāy svayaṁ apanemeṁse utpanna nahīṁ ho sakatī, kintu vah dravyake ādhārase – dravyameṁse utpanna hotī hai; kyoṁki yadi aisā na ho to dravyarūp ādhārake binā paryāyeṁ utpanna hone lageṁ aur jalake binā taraṁgeṁ hone lageṁ; kintu yah sab pratyakṣa viruddha hai; isaliye paryāyake utpanna honeke liye dravyarūp ādhār āvaśyak hai . isīprakār jñānaparyāy bhī svayaṁ apanemeṁse utpanna nahīṁ ho sakatī; vah ātmadravyameṁse utpanna ho sakatī hai — jo ki ṭhīk hī hai . parantu jñān paryāy svayaṁ apanese hī jñāt nahīṁ ho sakatī yah bāt yathārtha nahīṁ hai . ātma dravyameṁse utpanna honevālī jñānaparyāy svayaṁ apanese hī jñāt hotī hai . jaise dīpakarūpī ādhārameṁse utpanna hone vālī prakāśaparyāy sva -parako prakāśit karatī hai, usī prakār ātmārūpī ādhārameṁse utpanna honevālī jñānaparyāy svaparako jānatī hai . aur yah anubhav siddha bhī hai ki jñān svayaṁ apaneko jānatā hai .
62pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-
3avalamban lekar jñeyākārarūpase pariṇati abādhitarūpase tapatī hai — pratāpavaṁt vartatī hai .
2.jñānake jñeyabhūt dravya ālamban arthāt nimitta haiṁ . yadi jñān jñeyako na jāne to jñānakā jñānatva kyā ?
3.jñeyakā jñān ālamban arthāt nimitta hai . yadi jñey jñānameṁ jñāt na ho to jñeyakā jñeyatva kyā ?