sadbhūtāsadbhūtatāmāyānto ye yāvantaḥ paryāyāste tāvantastātkālikā ivātyantasaṁkareṇāpya- vadhāritaviśeṣalakṣaṇā ekakṣaṇ evāvabodhasaudhasthitimavataranti . na khalvetadayuktam — dr̥ṣṭā- virodhāt; draśyate hi chadmasthasyāpi vartamānamiv vyatītamanāgataṁ vā vastu cintayataḥ saṁvidālambitastadākāraḥ . — kiṁc citrapaṭīsthānīyatvāt saṁvidaḥ; yathā hi citrapaṭayāmati- vāhitānāmanupasthitānāṁ vartamānānāṁ ca vastūnāmālekhyākārāḥ sākṣādekakṣaṇ evāvabhāsante, tathā saṁvidbhittāvapi . — kiṁ ca sarvajñeyākārāṇāṁ tādātvik tvāvirodhāt; yathā hi pradhvastānāmanuditānāṁ ca vastūnāmālekhyākārā vartamānā ev, tathātītānāmanāgatānāṁ ca paryāyāṇāṁ jñeyākārā vartamānā ev bhavanti ..37.. pūrvoktāḥ paryāyā vartante pratibhāsante pratisphu ranti . kka . ṇāṇe kevalajñāne . kathaṁbhūtā iv . takkāligev tātkālikā iv vartamānā iv . kāsāṁ sambandhinaḥ . tāsiṁ davvajādīṇaṁ tāsāṁ prasiddhānāṁ dūsarī pragaṭ honevālī), vidyamānatā aur avidyamānatāko prāpta jo jitanī paryāyeṁ haiṁ, ve sab tātkālik (vartamānakālīn) paryāyoṁkī bhān̐ti, atyanta 1miśrit honepar bhī sab paryāyoṁke viśiṣṭa lakṣaṇ spaṣṭa jñāt hoṁ isaprakār, ek kṣaṇameṁ hī, jñānamaṁdirameṁ sthitiko prāpta hotī haiṁ . yah (tīnoṁ kālakī paryāyoṁkā vartamān paryāyoṁkī bhān̐ti jñānameṁ jñāt honā) ayukta nahīṁ hai; kyoṁki —
(1) usakā dr̥ṣṭāntake sāth (jagatameṁ jo dikhāī detā hai — anubhavameṁ ātā hai usake sāth ) avirodh hai . (jagatameṁ ) dikhāī detā hai ki chadmasthake bhī, jaise vartamān vastukā ciṁtavan karate hue jñān usake ākārakā avalamban karatā hai usīprakār bhūt aur bhaviṣyat vastukā ciṁtavan karate hue (bhī) jñān usake ākārakā avalamban karatā hai .
(2) aur jñān citrapaṭake samān hai . jaise citrapaṭameṁ atīt, anāgat aur vartamān vastuoṁke 2ālekhyākār sākṣāt ek kṣaṇameṁ hī bhāsit hote haiṁ; usīprakār jñānarūpī bhittimeṁ (-jñānabhūmikāmeṁ, jñānapaṭameṁ ) bhī atīt, anāgat aur vartamān paryāyoṁke jñeyākār sākṣāt ek kṣaṇameṁ hī bhāsit hote haiṁ .
(3) aur sarva jñeyākāroṁkī tātkālikatā (vartamānatā, sāmpratikatā) aviruddha hai . jaise naṣṭa aur anutpanna vastuoṁke ālekhyākār vartamān hī haiṁ, usīprakār atīt aur anāgat paryāyoṁke jñeyākār vartamān hī haiṁ .
64pravacanasār[ bhagavānaśrīkuṁdakuṁd-
1. jñānameṁ samasta dravyoṁkī tīnoṁkālakī paryāyeṁ ek hī sāth jñāt hone par bhī pratyek paryāyakā viśiṣṭa svarūp -pradeś, kāl, ākār ityādi viśeṣatāyeṁ – spaṣṭa jñāt hotā hai; saṁkar – vyatikar nahīṁ hote .
2. ālekhya = ālekhan yogya; citrit karane yogya .