yataḥ sakalasyāpi vishvavāchakasya sallakṣhmaṇaḥ shabdabrahmaṇastadvāchyasya sakalasyāpi sallakṣhmaṇo vishvasya cha yugapadanusyūtatadubhayagneyākāratayādhiṣhṭhānabhūtasya sallakṣhmaṇo gnātr̥utattvasya nishchayanānnishchitasūtrārthapadatven, niruparāgopayogatvāt samitakaṣhāyatven, bahusho‘bhyasta- niṣhkampopayogatvāttapo‘dhikatven cha suṣhṭhu sanyato‘pi saptārchiḥsaṅgatan toyamivāvashyambhāvi- vikāratvāt laukikasaṅgādasanyat ev syāt, tatastatsaṅgaḥ sarvathā pratiṣhedhya ev ..268.. ajadhāgahidatthā’ ityādi gāthāpañchakam . evan dvātrinshadgāthābhiḥ sthalapañchaken chaturthāntarādhikāre samudāyapātanikā . tadyathā — ath laukikasansargan pratiṣhedhayati — ṇichchhidasuttatthapado nishchitāni gnātāni nirṇītānyanekāntasvabhāvanijashuddhātmādipadārthapratipādakāni sūtrārthapadāni yen sa bhavati nishchit- sūtrārthapadaḥ, samidakasāo paraviṣhaye krodhādiparihāreṇ tathābhyantare paramopashamabhāvapariṇatanijashuddhātma- bhāvanābalen cha shamitakaṣhāyaḥ, tavodhigo chāvi anashanādibahiraṅgatapobalen tathaivābhyantare shuddhātmatattva- bhāvanāviṣhaye pratapanādvijayanāchcha tapo‘dhikashchāpi san svayam sanyataḥ kartā logigajaṇasansaggan ṇa chayadi jadi laukikāḥ svechchhāchāriṇasteṣhān sansargo laukikasansargastan na tyajati yadi chet sañjado ṇa havadi tarhi sanyato na bhavatīti . ayamatrārthaḥ — svayam bhāvitātmāpi yadyasamvr̥utajanasansargan na tyajati tadātiparichayādagnisaṅgatan jalamiv vikr̥utibhāvan gachchhatīti ..268..
ṭīkā : — (1) vishvake vāchak, ‘sat’ lakṣhaṇavān aisā jo shabdabrahma aur us shabdabrahmake vāchya ‘sat’ lakṣhaṇavālā aisā jo sampūrṇa vishva un donoṅke gneyākār apanemen yugapat gunth jānese ( – gnātr̥utattvamen ek hī sāth gnāt honese) un donoṅkā 1adhiṣhṭhānabhūt — aisā ‘sat’ lakṣhaṇavāle gnātr̥utvakā nishchay kiyā honese ‘jisane sūtron aur arthoṅke padako ( – adhiṣhṭhānako) nishchit kiyā hai aisā’ ho, (2) niruparāg upayogake kāraṇ ‘jisane kaṣhāyoṅko shamit kiyā hai aisā’ ho, aur (3) niṣhkamp upayogakā 2bahushaḥ abhyās karanese ‘adhik tapavālā’ ho, — isaprakār (in tīn kāraṇonse) jo jīv bhalībhān̐ti sanyat ho, vah bhī laukik (janoṅke) saṅgase asanyat hī hotā hai, kyoṅki agnikī saṅgatimen rahe hue pānīkī bhān̐ti use vikār avashyambhāvī hai . isaliye laukik saṅg sarvathā niṣhedhya hī hai .
bhāvārtha : — jo jīv sanyat ho, arthāt (1) jisane shabdabrahmako aur usake vāchyarūp samasta padārthoṅko jānanevāle gnātr̥utattvakā nirṇay kiyā ho, (2) jisane kaṣhāyoṅko shamit kiyā ho (3) aur jo adhik tapavān ho, vah jīv bhī laukikajanake saṅgase asanyat hī hotā hai; kyoṅki jaise agnike saṅgase pānīmen uṣhṇatārūp vikār avashya hotā hai, usīprakār laukikajanake sansargako na chhoṛanevāle sanyatake asanyatatārūp vikār avashya hotā hai . isaliye laukik janoṅkā saṅg sarvaprakārase tyājya hī hai ..268.. pra. 61
1. gnātr̥utattvakā svabhāv shabdabrahmako aur usake vāchyarūp vishvako yugapad jānanekā hai isaliye us apekṣhā gnātr̥utattvako shabdabrahmakā tathā vishvakā adhiṣhṭhān – ādhār kahā gayā hai . sanyat jīvako aise gnātr̥utattvakā nishchay hotā hai .2. bahushaḥ = (1) bahut; khūb (2) bārambār .