ଅସ୍ତୀତି ଚ ନାସ୍ତୀତି ଚ ଭଵତ୍ଯଵକ୍ତଵ୍ଯମିତି ପୁନର୍ଦ୍ରଵ୍ଯମ୍ .
ପର୍ଯାଯେଣ ତୁ କେନଚିତ୍ ତଦୁଭଯମାଦିଷ୍ଟମନ୍ଯଦ୍ଵା ..୧୧୫..
ସ୍ଯାଦସ୍ତ୍ଯେଵ ୧, ସ୍ଯାନ୍ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ୨, ସ୍ଯାଦଵକ୍ତଵ୍ଯମେଵ ୩, ସ୍ଯାଦସ୍ତିନାସ୍ତ୍ଯେଵ ୪, ସ୍ଯାଦ-
ସ୍ତ୍ଯଵକ୍ତଵ୍ଯମେଵ ୫, ସ୍ଯାନ୍ନାସ୍ତ୍ଯଵକ୍ତଵ୍ଯମେଵ ୬, ସ୍ଯାଦସ୍ତିନାସ୍ତ୍ଯଵକ୍ତଵ୍ଯମେଵେତି ୭, ସ୍ଵରୂପେଣ ୧,
ପରରୂପେଣ ୨, ସ୍ଵପରରୂପଯୌଗପଦ୍ଯେନ ୩, ସ୍ଵପରରୂପକ୍ର ମେଣ ୪, ସ୍ଵରୂପସ୍ଵପରରୂପଯୌଗପଦ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ୫,
ପରରୂପସ୍ଵପରରୂପଯୌଗପଦ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ୬, ସ୍ଵରୂପପରରୂପସ୍ଵପରରୂପଯୌଗପଦ୍ଯୈଃ ୭, ଆଦିଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପେଣ
କୋଽର୍ଥଃ . କଥଂଚିତ୍ . କଥଂଚିତ୍କୋଽର୍ଥଃ . ଵିଵକ୍ଷିତପ୍ରକାରେଣ ସ୍ଵଦ୍ରଵ୍ଯାଦିଚତୁଷ୍ଟଯେନ . ତଚ୍ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ଶୁଦ୍ଧ-
ଜୀଵଵିଷଯେ କଥ୍ଯତେ . ଶୁଦ୍ଧଗୁଣପର୍ଯାଯାଧାରଭୂତଂ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଭଣ୍ଯତେ, ଲୋକାକାଶପ୍ରମିତାଃ
ଶୁଦ୍ଧାସଂଖ୍ଯେଯପ୍ରଦେଶାଃ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଭଣ୍ଯତେ, ଵର୍ତମାନଶୁଦ୍ଧପର୍ଯାଯରୂପପରିଣତୋ ଵର୍ତମାନସମଯଃ କାଲୋ ଭଣ୍ଯତେ,
ଶୁଦ୍ଧଚୈତନ୍ଯଂ ଭାଵଶ୍ଚେତ୍ଯୁକ୍ତଲକ୍ଷଣଦ୍ରଵ୍ଯାଦିଚତୁଷ୍ଟଯ ଇତି ପ୍ରଥମଭଙ୍ଗଃ ୧ . ଣତ୍ଥି ତ୍ତି ଯ ସ୍ଯାନ୍ନାସ୍ତ୍ଯେଵ . ସ୍ଯାଦିତି
୨୨୬ପ୍ରଵଚନସାର[ ଭଗଵାନଶ୍ରୀକୁଂଦକୁଂଦ-
ଅନ୍ଵଯାର୍ଥ : — [ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ] ଦ୍ରଵ୍ଯ [ଅସ୍ତି ଇତି ଚ ] କିସୀ ପର୍ଯାଯସେ ‘ଅସ୍ତି’, [ନାସ୍ତି
ଇତି ଚ ] କିସୀ ପର୍ଯାଯସେ ‘ନାସ୍ତି’ [ପୁନଃ ] ଔର [ଅଵକ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଇତି ଭଵତି ] କିସୀ
ପର୍ଯାଯସେ ‘ଅଵକ୍ତଵ୍ଯ’ ହୈ, [କେନଚିତ୍ ପର୍ଯାଯେଣ ତୁ ତଦୁଭଯଂ ] ଔର କିସୀ ପର୍ଯାଯସେ ‘ଅସ୍ତି-
ନାସ୍ତି’ [ଵା ] ଅଥଵା [ଅନ୍ଯତ୍ ଆଦିଷ୍ଟମ୍ ] କିସୀ ପର୍ଯାଯସେ ଅନ୍ଯ ତୀନ ଭଂଗରୂପ କହା
ଗଯା ହୈ ..୧୧୫..
ଟୀକା : — ଦ୍ରଵ୍ଯ (୧) ସ୍ଵରୂପାପେକ୍ଷାସେ ‘ସ୍ଯାତ୍ ଅସ୍ତି’; (୨) ପରରୂପକୀ ଅପେକ୍ଷାସେ
‘ସ୍ଯାତ୍ ନାସ୍ତି’; (୩) ସ୍ଵରୂପ -ପରରୂପକୀ ଯୁଗପତ୍ ଅପେକ୍ଷାସେ ‘ସ୍ଯାତ୍ ୨ଅଵକ୍ତଵ୍ଯ’;
(୪) ସ୍ଵରୂପ -ପରରୂପକେ କ୍ରମକୀ ଅପେକ୍ଷାସେ ‘ସ୍ଯାତ୍ ଅସ୍ତି -ନାସ୍ତି’; (୫) ସ୍ଵରୂପକୀ ଔର
ସ୍ଵରୂପ -ପରରୂପକୀ ଯୁଗପତ୍ ଅପେକ୍ଷାସେ ‘ସ୍ଯାତ୍ ଅସ୍ତି -ଅଵକ୍ତଵ୍ଯ’; (୬) ପରରୂପକୀ ଔର
ସ୍ଵରୂପ -ପରରୂପକୀ ଯୁଗପତ୍ ଅପେକ୍ଷାସେ ‘ସ୍ଯାତ୍ ନାସ୍ତି’, ଅଵକ୍ତଵ୍ଯ; ଔର (୭) ସ୍ଵରୂପକୀ,
ପରରୂପକୀ ତଥା ସ୍ଵରୂପ -ପରରୂପକୀ ଯୁଗପତ୍ ଅପେକ୍ଷାସେ ‘ସ୍ଯାତ୍ ଅସ୍ତି -ନାସ୍ତି -ଅଵକ୍ତଵ୍ଯ’ ହୈ .
୧. ‘ସ୍ଯାତ୍’ = କଥଂଚିତ୍; କିସୀପ୍ରକାର; କିସୀ ଅପେକ୍ଷାସେ . (ପ୍ରତ୍ଯେକ ଦ୍ରଵ୍ଯ ସ୍ଵଚତୁଷ୍ଟଯକୀ ଅପେକ୍ଷାସେ — ସ୍ଵଦ୍ରଵ୍ଯ,
ସ୍ଵକ୍ଷେତ୍ର, ସ୍ଵକାଲ ଔର ସ୍ଵଭାଵକୀ ଅପେକ୍ଷାସେ — ‘ଅସ୍ତି’ ହୈ . ଶୁଦ୍ଧ ଜୀଵକା ସ୍ଵଚତୁଷ୍ଟଯ ଇସପ୍ରକାର ହୈ : — ଶୁଦ୍ଧ
ଗୁଣ -ପର୍ଯାଯୋଂକା ଆଧାରଭୂତ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମଦ୍ରଵ୍ଯ ଵହ ଦ୍ରଵ୍ଯ ହୈ; ଲୋକାକାଶପ୍ରମାଣ ଶୁଦ୍ଧ ଅସଂଖ୍ଯପ୍ରଦେଶ ଵହ କ୍ଷେତ୍ର ହୈ, ଶୁଦ୍ଧ
ପର୍ଯାଯରୂପସେ ପରିଣତ ଵର୍ତମାନ ସମଯ ଵହ କାଲ ହୈ, ଔର ଶୁଦ୍ଧ ଚୈତନ୍ଯ ଵହ ଭାଵ ହୈ .)
୨. ଅଵକ୍ତଵ୍ଯ = ଜୋ କହା ନ ଜା ସକେ . (ଏକ ହୀ ସାଥ ସ୍ଵରୂପ ତଥା ପରରୂପକୀ ଅପେକ୍ଷାସେ ଦ୍ରଵ୍ଯ କଥନମେଂ ନହୀଂ
ଆ ସକତା, ଇସଲିଯେ ‘ଅଵକ୍ତଵ୍ଯ ହୈ .)