ਅਥਾਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਾਗਮਜ੍ਞਾਨਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨਸਂਯਤਤ੍ਵਯੌਗਪਦ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਯੌਗਪਦ੍ਯਸਂਯਤਸ੍ਯ ਕੀਦ੍ਰੁਗ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣ- ਮਿਤ੍ਯਨੁਸ਼ਾਸ੍ਤਿ —
ਸਂਯਮਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਜ੍ਞਾਨਪੁਰਃਸਰਂ ਚਾਰਿਤ੍ਰਂ, ਚਾਰਿਤ੍ਰਂ ਧਰ੍ਮਃ, ਧਰ੍ਮਃ ਸਾਮ੍ਯਂ, ਸਾਮ੍ਯਂ ਮੋਹਕ੍ਸ਼ੋਭ- ਵਿਹੀਨਃ ਆਤ੍ਮਪਰਿਣਾਮਃ . ਤਤਃ ਸਂਯਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ . ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਬਨ੍ਧੁਵਰ੍ਗਯੋਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਨਿਨ੍ਦਯੋਃ ਲੋਸ਼੍ਟਕਾਂਚਨਯੋਰ੍ਜੀਵਿਤਮਰਣਯੋਸ਼੍ਚ ਸਮਮ੍ ਅਯਂ ਮਮ ਪਰੋਯਂ ਸ੍ਵਃ, ਅਯਂ ਮਹ੍ਲਾਦੋਯਂ ਪਰਿਤਾਪਃ, ਇਦਂ ਮਮੋਤ੍ਕਰ੍ਸ਼ਣਮਿਦਮਪਕਰ੍ਸ਼ਣਮਯਂ ਮਮਾਕਿਂਚਿਤ੍ਕਰ ਇਦਮੁਪਕਾਰਕਮਿਦਂ ਮਮਾਤ੍ਮਧਾਰਣਮਯ- ਕ੍ਵਾਪਿ ਕ੍ਵਾਪਿ ਯਥਾਸਂਭਵਮਿਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ — ਸ ਸ਼੍ਰਮਣਃ ਸਂਯਤਸ੍ਤਪੋਧਨੋ ਭਵਤਿ . ਯਃ ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ਼੍ਟਃ . ਸ਼ਤ੍ਰੁਬਨ੍ਧੁਸੁਖਦੁਃਖਨਿਨ੍ਦਾਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਲੋਸ਼੍ਟਕਾਞ੍ਚਨਜੀਵਿਤਮਰਣੇਸ਼ੁ ਸਮਃ ਸਮਚਿਤ੍ਤਃ ਇਤਿ . ਤਤਃ ਏਤਦਾਯਾਤਿ — ਸ਼ਤ੍ਰੁ- ਬਨ੍ਧੁਸੁਖਦੁਃਖਨਿਨ੍ਦਾਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਲੋਸ਼੍ਟਕਾਞ੍ਚਨਜੀਵਿਤਮਰਣਸਮਤਾਭਾਵਨਾਪਰਿਣਤਨਿਜਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨ-
ਅਬ, ਆਗਮਜ੍ਞਾਨ – ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਨ – ਸਂਯਤਤ੍ਤ੍ਵਕੇ ਯੁਗਪਤ੍ਪਨੇਕਾ ਤਥਾ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਕਾ ਯੁਗਪਤ੍ਪਨਾ ਜਿਸੇ ਸਿਦ੍ਧ ਹੁਆ ਹੈ ਐਸੇ ਇਸ ਸਂਯਤਕਾ ਕ੍ਯਾ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਹੈ ਸੋ ਕਹਤੇ ਹੈਂ : —
ਅਨ੍ਵਯਾਰ੍ਥ : — [ਸਮਸ਼ਤ੍ਰੁਬਨ੍ਧੁਵਰ੍ਗਃ ] ਜਿਸੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਔਰ ਬਨ੍ਧੁ ਵਰ੍ਗ ਸਮਾਨ ਹੈ, [ਸਮਸੁਖਦੁਃਖਃ ] ਸੁਖ ਔਰ ਦੁਃਖ ਸਮਾਨ ਹੈ, [ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਨਿਨ੍ਦਾਸਮਃ ] ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਔਰ ਨਿਨ੍ਦਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਜਿਸਕੋ ਸਮਤਾ ਹੈ, [ਸਮਲੋਸ਼੍ਟਕਾਞ੍ਚਨਃ ] ਜਿਸੇ ਲੋਸ਼੍ਟ (ਮਿਟ੍ਟੀਕਾ ਢੇਲਾ) ਔਰ ਸੁਵਰ੍ਣ ਸਮਾਨ ਹੈ, [ਪੁਨਃ ] ਤਥਾ [ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਸਮਃ ] ਜੀਵਨ – ਮਰਣਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਜਿਸਕੋ ਸਮਤਾ ਹੈ, ਵਹ [ਸ਼੍ਰਮਣਃ ] ਸ਼੍ਰਮਣ ਹੈ ..੨੪੧..
ਟੀਕਾ : — ਸਂਯਮ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕ ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਹੈ; ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮ ਹੈ; ਧਰ੍ਮ ਸਾਮ੍ਯ ਹੈ; ਸਾਮ੍ਯ ਮੋਹਕ੍ਸ਼ੋਭ ਰਹਿਤ ਆਤ੍ਮਪਰਿਣਾਮ ਹੈ . ਇਸਲਿਯੇ ਸਂਯਤਕਾ, ਸਾਮ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਹੈ .
ਵਹਾਁ, (੧) ਸ਼ਤ੍ਰੁ – ਬਂਧੁਵਰ੍ਗਮੇਂ, (੨) ਸੁਖ – ਦੁਃਖਮੇਂ, (੩) ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ – ਨਿਨ੍ਦਾਮੇਂ, (੪) ਮਿਟ੍ਟੀਕੇ ਢੇਲੇ ਔਰ ਸੋਨੇਮੇਂ, (੫) ਜੀਵਿਤ – ਮਰਣਮੇਂ ਏਕ ਹੀ ਸਾਥ, (੧) ‘ਯਹ ਮੇਰਾ ਪਰ (-ਸ਼ਤ੍ਰੁ) ਹੈ, ਯਹ ਸ੍ਵ (-ਸ੍ਵਜਨ) ਹੈ;’ (੨) ‘ਯਹ ਆਹ੍ਲਾਦ ਹੈ, ਯਹ ਪਰਿਤਾਪ ਹੈ,’ (੩) ‘ਯਹ ਮੇਰਾ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸ਼ਣ (-ਕੀਰ੍ਤਿ) ਹੈ, ਯਹ ਅਪਕਰ੍ਸ਼ਣ (-ਅਕੀਰ੍ਤਿ) ਹੈ,’ (੪) ‘ਯਹ ਮੁਝੇ ਅਕਿਂਚਿਤ੍ਕਰ ਹੈ, ਯਹ ਉਪਕਾਰਕ (-ਉਪਯੋਗੀ) ਹੈ,’ (੫) ‘ਯਹ ਮੇਰਾ ਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵ ਹੈ, ਯਹ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ’ ਇਸਪ੍ਰਕਾਰ ਮੋਹਕੇ ਨਿਂਦਾ – ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ, ਦੁਃਖ – ਸੁਖ, ਅਰਿ – ਬਂਧੁਮਾਂ ਜ੍ਯਾਂ ਸਾਮ੍ਯ ਛੇ,
੪੪੮ਪ੍ਰਵਚਨਸਾਰ[ ਭਗਵਾਨਸ਼੍ਰੀਕੁਂਦਕੁਂਦ-