ఇహ హి ద్రవ్యమేకత్వనిబన్ధనభూతం ద్రవ్యత్వసామాన్యమనుజ్ఝదేవ తదధిరూఢవిశేషలక్షణ- సద్భావాదన్యోన్యవ్యవచ్ఛేదేన జీవాజీవత్వవిశేషముపఢౌకతే . తత్ర జీవస్యాత్మద్రవ్యమేవైకా వ్యక్తిః . అజీవస్య పునః పుద్గలద్రవ్యం ధర్మద్రవ్యమధర్మద్రవ్యం కాలద్రవ్యమాకాశద్రవ్యం చేతి పంచ వ్యక్తయః . కథనేన ద్వితీయా చేతి ‘ఆగాసమణుణివిట్ఠం’ ఇత్యాదిసూత్రద్వయేన సప్తమస్థలమ్ . తదనన్తరం కాలాణురూపద్రవ్యకాల- స్థాపనరూపేణ ‘ఉప్పాదో పద్ధంసో’ ఇత్యాదిగాథాత్రయేణాష్టమస్థలమితి విశేషజ్ఞేయాధికారే సముదాయపాతనికా . తద్యథా — అథ జీవాజీవలక్షణమావేదయతి — దవ్వం జీవమజీవం ద్రవ్యం జీవాజీవలక్షణం భవతి . జీవో పుణ చేదణో జీవః పునశ్చేతనః స్వతఃసిద్ధయా బహిరఙ్గకారణనిరపేక్షయా బహిరన్తశ్చ ప్రకాశమానయా నిత్యరూపయా నిశ్చయేన పరమశుద్ధచేతనయా, వ్యవహారేణ పునరశుద్ధచేతనయా చ యుక్తత్వాచ్చేతనో భవతి . పునరపి కింవిశిష్టః .
అబ, ద్రవ్యవిశేషకా ప్రజ్ఞాపన కరతే హైం (అర్థాత్ ద్రవ్యవిశేషోంకో – ద్రవ్యకో భేదోంకో – బతలాతే హైం ) . ఉసమేం (ప్రథమ), ద్రవ్యకే జీవ -అజీవపనేరూప విశేషకో నిశ్చిత కరతే హైం, (అర్థాత్ ద్రవ్యకే జీవ ఔర అజీవ – ఐసే దో భేద బతలాతే హైం ) : —
అన్వయార్థ : — [ద్రవ్యం ] ద్రవ్య [జీవః అజీవః ] జీవ ఔర అజీవ హై . [పునః ] ఉసమేం [చేతనోపయోగమయః ] చేతనామయ తథా ఉపయోగమయ సో [జీవః ] జీవ హై, [చ ] ఔర [పుద్గలద్రవ్యప్రముఖః అచేతనః ] పుద్గలద్రవ్యాదిక అచేతన ద్రవ్య వే [అజీవః భవతి ] అజీవ హైం ..౧౨౭..
టీకా : — యహాఁ (ఇస విశ్వమేం) ద్రవ్య, ఏకత్వకే కారణభూత ద్రవ్యత్వసామాన్యకో ఛోడే బినా హీ, ఉసమేం రహే హుఏ విశేషలక్షణోంకే సద్భావకే కారణ ఏక -దూసరేసే పృథక్ కియే జానేపర జీవత్వరూప ఔర అజీవత్వరూప విశేషకో ప్రాప్త హోతా హై . ఉసమేం, జీవకా ఆత్మద్రవ్య హీ ఏక భేద హై; ఔర అజీవకే పుద్గల ద్రవ్య, ధర్మద్రవ్య, అధర్మద్రవ్య, కాలద్రవ్య తథా ఆకాశద్రవ్య — యహ పాఁచ భేద హైం . జీవకా విశేషలక్షణ చేతనా -ఉపయోగమయత్వ (చేతనామయపనా ఔర ఉపయోగమయపనా) హై;
ఛే ద్రవ్య జీవ, అజీవ; చిత -ఉపయోగమయ తే జీవ ఛే; పుద్గలప్రముఖ జే ఛే అచేతన ద్రవ్య, తేహ అజీవ ఛే. ౧౨౭.
౨౫౨ప్రవచనసార[ భగవానశ్రీకుందకుంద-