రాగపరిణామ ఏవాత్మనః కర్మ, స ఏవ పుణ్యపాపద్వైతమ్ . రాగపరిణామస్యైవాత్మా కర్తా, తస్యైవోపాదాతా హాతా చేత్యేష శుద్ధద్రవ్యనిరూపణాత్మకో నిశ్చయనయః . యస్తు పుద్గలపరిణామ ఆత్మనః కర్మ, స ఏవ పుణ్యపాపద్వైతం . పుద్గలపరిణామస్యాత్మా కర్తా, తస్యోపాదాతా హాతా చేతి సోశుద్ధద్రవ్యనిరూపణాత్మకో వ్యవహారనయః . ఉభావప్యేతౌ స్తః, శుద్ధాశుద్ధత్వేనోభయథా ద్రవ్యస్య ప్రతీయమానత్వాత్ . కిన్త్వత్ర నిశ్చయనయః సాధకతమత్వాదుపాత్తః, సాధ్యస్య హి శుద్ధత్వేన ద్రవ్యస్య కషాయితః పరిణతో రఞ్జితః . కైః . మోహరాగదోసేహిం నిర్మోహస్వశుద్ధాత్మతత్త్వభావనాప్రతిబన్ధిభిర్మోహ- రాగద్వైషైః . పునశ్చ కింరూపః . కమ్మరజేహిం సిలిట్ఠో కర్మరజోభిః శ్లిష్టః కర్మవర్గణాయోగ్యపుద్గలరజోభిః సంశ్లిష్టో బద్ధః . బంధో త్తి పరూవిదో అభేదేనాత్మైవ బన్ధ ఇతి ప్రరూపితః. క్వ . సమయే పరమాగమే . అత్రేదం భణితం భవతి – యథా వస్త్రం లోధ్రాదిద్రవ్యైః కషాయితం రఞ్జితం సన్మఞ్జీష్ఠాదిరఙ్గద్రవ్యేణ రఞ్జితం సదభేదేన రక్తమిత్యుచ్యతే తథా వస్త్రస్థానీయ ఆత్మా లోధ్రాదిద్రవ్యస్థానీయమోహరాగద్వేషైః కషాయితో రఞ్జితః పరిణతో మఞ్జీష్ఠస్థానీయకర్మపుద్గలైః సంశ్లిష్టః సంబద్ధః సన్ భేదేప్యభేదోపచారలక్షణేనాసద్భూతవ్యవహారేణ బన్ధ ఇత్యభిధీయతే . కస్మాత్ . అశుద్ధద్రవ్యనిరూపణార్థవిషయత్వాదసద్భూతవ్యవహారనయస్యేతి ..౧౮౮.. అథ నిశ్చయవ్యవహారయోరవిరోధం దర్శయతి — ఏసో బంధసమాసో ఏష బన్ధసమాసః . ఏష బహుధా పూర్వోక్త- ప్రకారో రాగాదిపరిణతిరూపో బన్ధసంక్షేపః . కేషాం సంబన్ధీ . జీవాణం జీవానామ్ . ణిచ్ఛయేణ ణిద్దిట్ఠో నిశ్చయనయేన నిర్దిష్టః కథితః . కైః కర్తృభూతైః . అరహంతేహిం అర్హద్భిః నిర్దోషిపరమాత్మభిః . కేషామ్ .
అన్వయార్థ : — [ఏషః ] యహ (పూర్వోక్త ప్రకారసే), [జీవానాం ] జీవోంకే [బంధసమాసః ] బంధకా సంక్షేప [నిశ్చయేన ] నిశ్చయసే [అర్హద్భిః ] అర్హన్తభగవాననే [యతీనాం ] యతియోంసే [నిర్దిష్టః ] కహా హై; [వ్యవహారః ] వ్యవహార [అన్యథా ] అన్యప్రకారసే [భణితః ] కహా హై ..౧౮౯..
టీకా : — రాగపరిణామ హీ ఆత్మాకా కర్మ హై, వహీ పుణ్య – పాపరూప ద్వైత హై, ఆత్మా రాగపరిణామకా హీ కర్తా హై, ఉసీకా గ్రహణ కరనేవాలా హై ఔర ఉసీకా త్యాగ కరనేవాలా హై; — యహ, ✽శుద్ధద్రవ్యకా నిరూపణస్వరూప నిశ్చయనయ హై . ఔర జో పుద్గలపరిణామ ఆత్మాకా కర్మ హై, వహీ పుణ్య – పాపరూప ద్వైత హై, ఆత్మా పుద్గలపరిణామకా కర్తా హై, ఉసకా గ్రహణ కరనేవాలా ఔర ఛోడనేవాలా హై; — ఐసా జో నయ వహ ✽అశుద్ధద్రవ్యకే నిరూపణస్వరూప వ్యవహారనయ హై . యహ దోనోం
౩౫౦ప్రవచనసార[ భగవానశ్రీకుందకుంద-
✽నిశ్చయనయ మాత్ర స్వద్రవ్యకే పరిణామకో బతలాతా హై, ఇసలియే ఉసే శుద్ధద్రవ్యకా కథన కరనేవాలా కహా హై,
ఔర వ్యవహారనయ పరద్రవ్యకే పరిణామకో ఆత్మపరిణామ బతలాతా హై ఇసలియే ఉసే అశుద్ధద్రవ్యకా కథన
కరనేవాలా కహా హై . యహాఁ శుద్ధద్రవ్యకా కథన ఏక ద్రవ్యాశ్రిత పరిణామకీ అపేక్షాసే జాననా చాహియే, ఔర
అశుద్ధద్రవ్యకా కథన ఏక ద్రవ్యకే పరిణామ అన్య ద్రవ్యమేం ఆరోపిత కరనేకీ అపేక్షాసే జాననా చాహియే .