कहानजैनशास्त्रमाळा ]
‘बोधः समीचीनः’ सत्यं श्रुतज्ञानं । ‘बोधति’ जानाति । कं ? प्रथमानुयोगं । किं पुनः प्रथमानुयोगशब्देनाभिधीयते इत्याह — ‘चरितं पुराणमपि’ एकपुरुषाश्रिता कथा चरितं त्रिषष्टिशलाकापुरुषाश्रिता कथा पुराणं तदुभयमपि प्रथमानुयोगशब्दाभिधेयं । तस्य प्रकल्पितत्वव्यवच्छेदार्थमर्थाख्यानमिति विशेषणं, अर्थस्य परमार्थस्य विषयस्याख्यानं प्रतिपादनं यत्र येन वा तं । तथा ‘पुण्यं’ प्रथमानुयोगं हि श्रृण्वंता पुण्यमुत्पद्यते इति पुण्यहेतुत्वात्पुण्यं तदनुयोगं । तथा ‘बोधिसमाधिनिधानं’ अप्राप्तानां हि सम्यग्दर्शनादीनां प्राप्तिर्बोधिः, प्राप्तानां तु पर्यन्तप्रापणं समाधिः, ध्यानं वा धर्म्यं शुक्लं च समाधिः तयोर्निधानं । तदनुयोगं हि श्रृण्वतां सद्दर्शनादेः प्राप्त्यादिकं धर्म्यध्यानादिकं च भवति ।।४३।।
टीका : — ‘समीचीनः बोधः प्रथमानुयोगम् बोधति’ सत्य श्रुतज्ञान प्रथमानुयोगने जाणे छे. वळी ‘प्रथमानुयोग’ शब्दथी शुं कहेवामां आवे छे? ते कहे छे — ‘चरितं पुराणमपि’ – एक पुरुषने आश्रित कथा ते ‘चरित’ अने त्रेसठ शलाका पुरुषोने आश्रित कथा ते ‘पुराण’ – ते बंनेने (चरित अने पुराणने) प्रथमानुयोग शब्दथी कहेवाय छे. तेना (प्रथमानुयोगना) प्रकल्पितपणाना व्यवच्छेद (नाश) माटे ‘अर्थाख्यानम्’ एवुं विशेषण छे. अर्थनुं अर्थात् परमार्थरूप विषयनुं आख्यान१ एटले प्रतिपादन जेमां थाय छे अथवा जेनाथी थाय छे एवो (प्रथमानुयोग छे) तथा ‘पुण्यम्’ प्रथमानुयोगने सांभळनाराओने पुण्य ऊपजे छे एवा पुण्य – हेतुपणाने लीधे ते अनुयोग (प्रथमानुयोग) पुण्यरूप छे; तथा ‘बोधिसमाधिनिधानं’ खरेखर नहि प्राप्त थयेलां सम्यग्दर्शनादिनी प्राप्ति ते ‘बोधि’ अने प्राप्त थयेलांनुं (सम्यग्दर्शनादिनुं) अंते (पूर्णताए) पहोंचवुं ते ‘समाधि’ अथवा धर्मध्यान अने शुक्लध्यान – ते समाधि. ते बंनेना (बोधि अने समाधिना) निधानरूप (खजानारूप) एवा प्रथमानुयोगना सांभळनाराओने सम्यग्दर्शनादिनी प्राप्ति आदि अने धर्मध्यानादिक थाय छे.
भावार्थ : — कथा, चरित्र अने पुराणरूप ग्रंथोने प्रथमानुयोग कहे छे. परमार्थना अने तेना साधक पुरुषोनुं जेमां वर्णन (कथन) होय ते आख्यान ग्रंथो छे, जेमां कोई एक पुरुषने आश्रित वर्णन होय ते चरित्र ग्रंथो छे अने जेमां २त्रेसठ शलाका पुरुषोने आश्रित वर्णन होय ते पुराण ग्रंथो छे. १. धर्म, अर्थ, काम अने मोक्ष — ए चार पुरुषार्थोनुं तथा तेमना साधक पुरुषोनुं कथन ते अर्थाख्यान. २. त्रेसठ शलाका पुरुषो – ९ नारायण, ९ प्रतिनारायण, ९ बळभद्र, १२ चक्रवर्ती अने २४ तीर्थंकरो.