टीका — यस्मात्मनः सस्पन्दं परिस्पन्दसमन्वितं शरीरादिरूपं जगत् आभाति प्रतिभासते । कथम्भूतं ? निःस्पन्देन समं निःसपन्देन काष्ठपाषाणादिना समं तुल्यं । कुत स्तेन तत्समं ? अग्रज्ञं जडमचेतनं यतः । तथा अक्रियाभोगं क्रियापदार्थपरिस्थितिः भोगः सुखाद्यनुभवः तौ न विद्येते यत्र । यस्यैवं तत्प्रतिभासते स किं करोति ? स शमं याति शमं परमवीतरागतां संसारभोगदेहोपरि वा वैराग्यं गच्छति । कथम्भूतं शमं ? अक्रिया – भोगमित्येतदत्रापि सम्बंधनीयम् । क्रिया वाक्कायमनोव्यापारः । भोग इन्द्रियप्रणालिकया विषयानुभवनं विषयोत्सवः । तौ न विद्येते यत्र
अन्वयार्थ : — (यस्य) जेने एटले जे ज्ञानी पुरुषने (सस्पन्दं जगत्) क्रियाओ – चेष्टाओ करतुं (शरीरादिरूप) जगत (निःस्पन्देन समं) निःश्चेष्ट काष्ठ – पाषाणादि समान (अप्रज्ञं) चेतनारहित जड अने (अक्रियाभोगं) क्रिया अने सुखादि अनुभवरूप भोगथी रहित (आभाति) मालूम पडे छे, (सः) ते (अक्रियाभोगं शमं याति) मन – वचन – कायानी क्रियानी तथा इन्द्रिय – विषयभोगथी रहित एवा परम वीतरागतारूप शान्ति – सुखने पामे छे; (इतरः न) बीजो कोई अर्थात् तेनाथी विलक्षण बहिरात्मा जीव उपरोक्त शान्ति – सुखने पामतो नथी.
टीका : — जे आत्माने (ज्ञानी आत्माने) सस्पंद एटले परिस्पन्दयुक्त (अनेक क्रियाओ करतुं) शरीरादिरूप जगत् लागे छे – प्रतिभासे छे, केवुं (जगत)? निःस्पन्द (निश्चेष्ट) समान, अर्थात् काष्ठ – पाषाणादि समान एटले तुल्य निःस्पन्द (निश्चेष्ट). शाथी ते समान (भासे छे)? कारण के ते चेतनारहित जड – अचेतन छे तथा अक्रियाभोग अर्थात् क्रिया एटले पदार्थोनी परिणति अने भोग एटले सुखादि अनुभव – ए बंनेनो जेमां अभाव छे, एवुं ते (जगत्) जेने प्रतिभासे छे ते शुं करे छे? ते शांति पामे छे, अर्थात् शम एटले परम वीतरागता अथवा संसार, भोग अने देह उपर वैराग्य – तेने पामे छे. केवी शान्ति? अहीं पण तेनी (शमनी) साथे अक्रियाभोगनो संबंध लेवो. क्रिया एटले वाणी, काय अने मननो व्यापार अने भोग एटले इन्द्रियोनी प्रणालिकाथी (इन्द्रियोद्वारा) विषयोनुं अनुभवन एटले विषयोत्सव – ते बंने जेमां विद्यमान न होय एवी शान्तिने पामे छे. बीजो कोई नहि, अर्थात्