एतच्छरीरपरित्यागेन विशिष्टावस्थाप्राप्तियोग्यस्यात्मन एव तन्मते अभावादित्यात्मनो मरणरूपविनाशादुत्तरकालमभावः । सांख्यमते तु भूतजं सहजं भवनं भूतं शुद्धात्मतत्त्वं तत्र जातं तत्स्वरूपसंवेदकत्वेन लब्धात्मलाभं एवंविधं चित्तत्त्वं यदि तदाऽयत्नसाध्यं निर्वाणं यत्नेन ध्यानानुष्ठानादिना साध्यं न भवति निर्वाणं । सदा शुद्धात्मस्वरूपानुभवे सर्वदैवात्मनो निरुपायमुक्तिप्रसिद्धेः । अथवा निष्पन्नेतरयोग्यपेक्षया अयत्नेत्यादिवचनम् । तत्र निष्पन्नयोग्यपेक्षया
चित्तत्त्वं भूतजं स्वभावजं । भूतशब्दोऽत्र स्वभाववाची । मनोवाक्कायेन्द्रियैरविक्षिप्तमात्मस्वरूपं भूतं
तस्मिन् जातं तत्स्वरूपसंवेदकत्वेन लब्ध्यात्मलाभं एवंविधं चित्तत्त्वं यदि तदाऽयत्नसाध्यं निर्वाणं तथाविधमात्मस्वरूपमनुभवतः कर्मबंधाभावतो निर्वाणस्याप्रयाससिद्धत्वात् अथवा अन्यथा प्रारब्धयोग्यपेक्षया भूतजं चित्तत्त्वं न भवति । तदा योगतः स्वरूपसंवेदनात्मक- चित्तवृत्तिनिरोधाभ्यासप्रकर्षान्निर्वाणं । यत एवं तस्मात्क्वचिदप्यवस्थाविशेषे दुर्धरानुष्ठाने छेदनभेदनादौ
अथवा यत्नथी निर्वाण साधवा योग्य न रहे. आ शरीरना परित्यागथी विशिष्ट अवस्थानी प्राप्ति योग्य आत्मानो तेना मतमां (चार्वाकना मतमां) अभाव छे, केम के (तेओ) मरणरूप (शरीरना) विनाशथी उत्तरकाले आत्मानो अभाव (माने छे).
‘सांख्यमत’मां भूत ज एटले सहज भवन ते भूत अर्थात् शुद्धात्मतत्त्व – तेमां उत्पन्न थयेलुं ते. तेना स्वरूपना संवेदकपणाथी जेनो आत्मलाभ प्राप्त थयो छे एवा प्रकारनुं चित्तत्व जो होय, तो निर्वाण अयत्नसाध्य थाय अर्थात् यत्नथी एटले ध्यानना अनुष्ठानादिथी निर्वाण साधवा योग्य रहेतो नथी, कारण के नित्य शुद्धात्मस्वरूपना अनुभवमां सर्वदा ज आत्मानी निरुपाय (अयत्नसाध्य) मुक्ति प्रसिद्ध छे.
अथवा (आ श्लोकमां) अयत्न इत्यादि वचन छे ते निष्पन्न इतर योगीनी अपेक्षाए छे. त्यां निष्पन्न योगीनी अपेक्षाए चित्तत्व जो भूत ज एटले स्वभाव ज होय, [भूत शब्दने अहीं स्वभावना अर्थमां समजवो] – अर्थात् मन, वाणी, काया, इन्द्रियो, आदिथी अविक्षिप्त आत्मस्वरूप भूत एटले तेमां उत्पन्न थयेलुं होय अर्थात् तेना स्वरूपना संवेदकपणाथी जेनो आत्मलाभ प्राप्त थयो छे एवा प्रकारनुं चित्तत्व जो होय, तो निर्वाण अयत्नसाध्य छे, कारण के तेवा प्रकारना आत्मस्वरूपनो अनुभव करनारने कर्मबंधनो अभाव होवाथी निर्वाण वगर प्रयासे सिद्ध छे.
अथवा – अन्य प्रकारे प्रारब्ध योगीनी अपेक्षाए भूत ज चित्तत्व न होय, तो योगद्वारा स्वरूपसंवेदनात्मक चित्तवृत्तिना निरोधना प्रकर्ष अभ्यासथी निर्वाण थाय, तेथी क्वचित् पण अवस्थाविशेषमां अर्थात् दुर्धर अनुष्ठानमां के छेदन – भेदनादिमां योगीओने दुःख न होय,