टीका — अदुःखेन कायक्लेशादिकष्टं विना सुकुमारोपक्रमेण भावितमेकाग्रतया चेतसि पुनः पुनः संचिन्तितं ज्ञानं शरीरादिभ्यो भेदेनात्मस्वरूपपरिज्ञानं क्षीयते अपकृष्यते । कस्मिन् ? दुःखसन्निधौ दुःखोपनिपाते सति । यत एवं तस्मात्कारणात् यथाबलं स्वशक्त्यनतिक्रमेण मुनिर्योगी आत्मानं दुःखैर्भावयेत् कायक्लेशादिकष्टेः सहाऽऽत्मस्वरूपं भावयेत् । कष्टसहोभवन्सदाऽऽत्मस्वरूपं चिन्तयेदित्यर्थः ।।१०२।।
ननु यद्यात्मा शरीरात्सर्वथाभिन्नस्तदा कथमात्मनि चलति नियमेन तच्चलम् तिष्ठति नियमेन तिष्ठेदिति वदन्तं प्रत्याह —
अन्वयार्थ : — (अदुःखभावितं ज्ञानं) जे ज्ञानदुःख विना भाववामां आवे छे, ते (दुःखसनिधौ) उपसर्गादि दुःखो आवी पडतां (क्षीयते) नाश पामे छे, (तस्मात्) माटे (मुनिः) मुनिए अन्तरात्मा योगीए – (यथाबलं) पोतानी शरीरादिथी भिन्न भावना भाववी.
टीका : — दुःख विना एटले कायक्लेशादिना कष्ट विना सुकुमार उपक्रमथी भाववामां आवेलुं अर्थात् एकाग्रताथी मनमां वारंवार चिंतवेलुं ज्ञान एटले शरीरादिथी भिन्न आत्मस्वरूपनुं परिज्ञान क्षय पामे छे – क्षीण थाय छे. क्यारे? दुःखनी सन्निधिमां (उपस्थितिमां) – दुःखो आवी पडतां, तेटला माटे यथाशक्ति एटले पोतानी शक्तिनुं उल्लंघन कर्या सिवाय मुनिए – योगीए दुःखथी आत्मानी भावना भाववी अर्थात् कायक्लेशादिरूप कष्टोथी आत्मस्वरूपनी भावना करवी – कष्ट सहीने सदा आत्मस्वरूपनुं चिंतवन करवुं – एवो अर्थ छे.
भावार्थ : — जेमने शरीरादिनी अनुकूळतामां या साताशीलपणामां ज्ञान – भावना करवानी आदत पडी छे, तेमने उपसर्गादि आवतां ज्ञान – भावना अचल रही शकती नथी, कारण के तेओ भूख, तरस, गरमी, ठंडी वगेरेनी थोडी पण बाधा सही शकता नथी. तेओ नजीवुं संकट आवी पडतां गभराई जाय छे अने ज्ञान – भावनाथी चलित थई जाय छे; तेथी आचार्यदेवे आ श्लोकमां कह्युं छे के ज्ञान – भावनाना अभ्यासीने उचित छे के ते अनेक कष्टो सहन करवानी एवी टेव पाडे के कष्टो आवी पडे तो पण ते ज्ञान – भावनाथी चलायमान थाय नहि. १०२.
जो आत्मा शरीरथी सर्वथा भिन्न होय तो तेना चालवाथी शरीर नियमथी केम चाले अने तेना ऊभा रहेवाथी ते (शरीर) नियमथी केम ऊभुं रहे छे? एम शंका करनार प्रति कहे छेः —