१७४समाधितंत्र
टीका — आत्मनः सम्बंधिनः प्रयत्नाद्वायुः शरीरे समुच्चलति कथम्भूतात् प्रयत्नात् ? इच्छाद्वेषप्रवर्तितात् रागद्वेषाभ्यां जनितात् । तत्र समुच्चलिताच्च वायोः शरीरयंत्राणि शरीराण्येव यंत्राणि शरीरयंत्राणि । किं पुनः शरीराणां यंत्रैः साधर्म्ययतस्तानि यन्त्राणीत्युच्यन्ते ? इति चेत् उच्यते – यथा यंत्राणि काष्ठादिविनिर्मितसिंहव्याध्रादीनि स्वसाध्यविविधक्रियायां परप्रेरितानि प्रवर्तन्ते तथा शरीराण्यपीत्युभयोस्तुल्यतां । तानि शरीरयंत्राणि वायोः सकाशाद्वर्तन्ते । केषु ? कर्मसु क्रियासु । कथम्भूतेषु ? स्वेषु स्वसाध्येषु ।।१०३।।
अन्वयार्थ : — (इच्छाद्वेषप्रवर्तितात्) इच्छा (राग) – द्वेषनी प्रवृत्तिथी थता (आत्मनः प्रयत्नात्) आत्माना प्रयत्नना निमित्ते (वायुः) वायु उत्पन्न थाय छे – वायुनो संचार थाय छे. (वायोः) वायुना संचारथी (शरीर यंत्राणि) शरीर यंत्रो (स्वेषु कर्मसु) पोत पोताना कार्योमां (वर्तन्ते) प्रवर्ते छे.
टीका : — आत्माना प्रयत्नथी वायुनो शरीरमां संचार थाय छे. केवा प्रयत्नथी? इच्छाद्वेषथी प्रवर्तेला – राग – द्वेषथी उत्पन्न थयेला (प्रयत्नथी), तेमां (शरीरमां) संचारित वायुथी शरीर यंत्रो – शरीरो ए ज यंत्रो ते शरीरयंत्रो – (स्वकार्यमां प्रवर्ते छे).
शुं शरीरोने यंत्रो साथे समान धर्म छे के जेथी तेओ (शरीरो) यंत्रो कहेवाय छे? एम पूछो तो कहेवानुं के जेम लाकडा वगेरेनां बनेलां सिंह – व्याघ्रादियंत्रो परप्रेरित थईने पोतपोताने साधवा योग्य विविध क्रियाओमां प्रवर्ते छे, तेम शरीरो पण (प्रवर्ते) छे. एम बंनेमां (शरीर अने यंत्रोमां) समानता छे. ते शरीरयंत्रो वायु द्वारा प्रवर्ते छे. शामां? कार्योमां – क्रियाओमां. केवा (कार्योमां)? पोतपोताने साधवा योग्य (कार्योमां).
भावार्थ : — जीवने ज्यारे शरीरनी क्रिया करवानी इच्छा थाय छे, त्यारे तेना (इच्छाना) निमित्ते वायु पोतानी योग्यताथी शरीरमां उत्पन्न थाय छे. ते वायुना संचार निमित्ते शरीरयंत्रो अर्थात् शरीरनी क्रियाओ पोतपोतानी योग्यताथी पोतानुं काम करे छे.